بابەتەکانی ژماره‌ ٣١ نیسان – مایس ٢٠٠٩

کامیان خەیاڵە کوردستان سەربەخۆبێ … یان عێراق ببێ بە یابان؟

نزار محەمەد

لەماوەى مانگى رابردوودا مام جەلال ئەم چەند وشەیەى خوارەوەى درکاند ….
1-عێراق دەکەین بە یابانێکى تر .
2- سەربەخۆیى خەونى شاعیرە و تورکیا دڵنیا دەکەینەوە کورد سەربەخۆیى ناوێت.
3- پەکەکە دەبێت چەک دابنێت .
4- رەفسنجانى خێروبەرەکەتى لەگەڵ خۆى هێنا.
قسە کردن لەسەر ئەو لێدوانانە قسەکردنە لەسەر خودى عەقڵى سیاسى کورد کە خودێکى ونبووە لەبەردەم ئەوى دیدا . لەئەمڕۆشدا بەرپرسە بەرامبەر بەو لێشاوە گەندەڵییەى گەمارۆى بارى نەتەوەیىء بارى ئابوورى و هەموو پێکهاتەیەکى ترى کۆمەڵگاى کوردى داوە . مام جەلال کە نوێنەرایەتى ئەو گوتارە لاوازە دەکات سەربەخۆیى کوردستان لاى خەیاڵە. کەتا سەر ئێسقان واقعە.کەچى گۆڕینى عێراقى بۆ ئاستى یابانى لا واقعە.کەتاسەر ئێسقان خەیاڵە.

مام جەلال لە لێدوا نێکى تردا دەڵێ: من هەرگیز بیرم لە سەربەخۆیى کوردستان نەکردۆتەوە کەواتە کێشەکە لە نێوان خەیاڵ و واقعدا نیە. ئەگەر سەربەخۆیى زۆر ئاسانیش بێت لاى ئەو نەبۆتە خەمێک. لێرەوە وەسفکردنى سەربەخۆیى……. بەواقعى ئیشى ئەو نییە.
گەرچى ئەمە کارەساتیشە وەک ئەوە وایە کەشتیوانێک پێمان بڵێ من هەرگیز بیر لەوە ناکەمەوەبتانگەیەنمە وشکانى. لێدوانەکانى مام جەلال گەشبینیمان ناداتێ و شەقامى کوردى پڕ دەکات لە توڕەیى و دڵ ئازاردان و نیگەرانى. لە لێدوانێکى تردا ووتبوى ئەوەى تەقە لە تورکیا بکات تەقە لە دیموکراسى دەکات. لە کۆتایى ئەم چەند رستەیەدا دەڵێین عێراق و یابان کوجا مەرحەبا، رەفسنجانى و خێرو بەرەکەتیش هەر خوایان یەکە ، وەسفى خەون و خەیاڵیش بۆ سەربەخۆیى نابێت بەڵکو بۆ فیدراڵى دەبێت، گورگیش چەند کوڕى باشە تورکیاش هەر ئەوەندە دیموکراتییە.

خەونى شاعیر…..

مام جەلال کە دەڵێت تورکیا دڵنیا دەکەینەوە کەکورد سەربەخۆیى ناوێت ،سەربەخۆیى کوردستان خەونى شاعیرە بە هەڵە لەزاراوەى خەونى شاعیر تێگەیشتووە، بەڵام لە راستیداخەونى شاعیر وەزیفەیەکى
گرنگى لەسەرەکە بریتیە لە بەرهەم هێنانى ئیرادەیەکى مادى بەرجەستەکراو لە تاکدا، شاعیر کەسایەتییەکى داخراو نییە بەڵکو کراوەیە بەسەر ئەو ب، خەونەکەشى بۆ بەرامبەر ئاڕاستە دەکات و لاى خەڵک دەبێت بە گوتارى ئیرادەو کەسایەتى وەک ناپلێۆنى بەرهەم دەهێنێت، کەسایەتییەک کە وزەکانى روبەڕوبونەوە لەلام دەتەقێتەوە بۆ گۆڕان دەکەوێتە ئامادەباشییەوە،بەربەستەکان بچوک دەبینێت .هیچ گۆڕانێکى سیاسى و مێژوویى نەبووەهاوکارى لە شاعیرەوەپێنەگەشتبێت،کەواتە خەونى شاعیر فاکتەرێکى گرنگە بۆ ئاراستەکردنى خەڵک لە هەموو کات و زەمانێکدا.بۆیە سەربەخۆیى کوردستان بۆ دوژمنێکى وەک تورکیا ئەو کاتە دەبێتە جێى مەترسى کە خەونى شاعیرانمان بێت، کەواتە تاڵەبانى بەو لێدوانە تورکیاى تۆقاندوە،دڵنەوایى نەکردۆتەوە ،گەرچى خواهەڵناگرێ مەبەستیشى ئەوەنەبووە تورکیا بتۆقێنێ.

سەربەخۆیى و فیدراڵى کامیان خەیاڵە……….

سەرکردایەتى کورد لە 2003دا قوربانییان بەو دەرفەتەدا کە بۆ سەربەخۆیى کوردستان هاتەکایەوە ،دواى وەهمى فیدراڵى کەوتن و چاوەڕێیان کرد عێراق دروست بێتەوە تا گفتوگۆى لەگەڵدا بکەن،پاشان ئەو دەستورە نیوە ناچڵەهاتە کایەوە کە پێچەوانەى هەموو پرنسیپێکى دیموکراسى، مافى دیارى کردنى چارەنووسى بۆ کورد تیا نەبوو.ئەمڕۆش سەرکردەى عەرەب داواى هەموار کردنى دەستور دەکەن ،ئەمەش بەڵگەى ئەوەیە ئەوانەى پێیان وایە کورد وعەرەب بە فیدراڵى بژین لە وەهمدان شەقامى عەرەبیش هەردەنگى بە دژە فیدراڵى و بەهێزکردنى ناوەنددا .فیدراڵى مەرگى حەتمى خۆى لە بەهێزبوونى عەرەبدا دەبینێتەوە . ئەمڕۆش سەربەخۆیش گەرچى قورسە ،بەڵام خەون نییە و ئاستەم نىیە، گەر واش نەبێت ئیشى سیاسەت بۆ خۆى بریتییە لە هێنانەدى ئەنجامە قورسەکان و بەدیهێنانى خەونەکان ،هەر سیاسەتمەدارێک خەونى میللەتێکى بۆ نەهێنرایەدى ئەوا سیاسەتمەدار نییە بەڵکو بازرگانێکى سیاسیە وەک ئەوەى ئەمڕۆ لەکوردستاندا دەیبینین.

تاڵەبانى و دڵنەوایىکردن…….

مام جەلال بە رۆژنامەى سەباحى تورکى وت تورکیا دڵنیادەکەینەوە کورد سەربەخۆیى ناوێ .ئەمە ماناى وایە سەربەخۆیى کوردستان لاى تورکیا خەیاڵ نىیە،بەڵکو جێى نیگەرانىیە و بەراییەکانى سەریان هەڵداوە ،دەنا ئەو هەموو دڵەڕاوکێیەى تورکیا بۆچى؟ بەڵام سەیر لەوەدایە کورد خۆى هەوڵبدات نیگەرانییەکەى نەهێڵێ ،جگە لەوەى ئەگەر مام جەلال ئەو توانا گەورەیەى هەیە بۆ دڵنیایى و دڵنەواکردن ئەوا باشتر وایە ئەوبەهرەیە لەناو حیزبەکەى خۆى (یەکێتیدا)بەکار بهێنێت، جارێ کادر و ئەندامەکانى خۆى لە ئایندەى یەکێتى دڵنیا بکاتەوە. سەیر لەوەدایە مام جەلال نەیتوانیوە دڵنەوایى چوار ئەندامى مەکتەبى سیاسى حیزبەکەى بکات چۆن دڵنەوایى دەوڵەتێکى بۆ دەکرێت کە ئەندامە لە پەیمانى ناتۆ.

عێراق دەکەین بە یابان ………

هەر لەماوەى رابردودا مام جەلال بە رۆژنامەیەکى ئێرانى وت کە دەتوانرێ عێراق بکرێتە یابانێکى تر لە ناوچەکەدا ،رەنگە ئەمە لە بەرامبەر قسەیەکى مەسعود بارزانیدا هاتبێ کە وتى کوردستان دەکەین بە دوبەى .هەموو سەرکردەکانمان سەربەخۆیى بە واقعى نازانن بەڵام خەیاڵى لەو جۆرەیان هەیە،کورد هیچ بەلایەوە گرنگ نییە عێراق ببێ بەیابان چونکە نەک هەر عێراق نییە ،بەڵکو عێراق بۆ ئەو ماناى ئەنفال و مەرگ.ئەوە خەونى عەرەبە لەگەڵ کورد ،عەرەبیش لە 22 وڵاتى عەرەبیدا کە هیچیان وەک عێراق لەژێر شەڕدا نەپلیشاوەتەوە نەگەیشتۆتە ئاستى کۆریاى باکور یان تایوان یان مالیزیا ئیتر عێراقێکى تێکشکاو چۆن ئەمە بۆ دەلوێ؟!،هەرچەندە یابانیش وەک عێراق توشى شەڕ بووە ،بەڵام کەسایەتى یابانى کەسایەتییەکى بڕوا بەخۆبووبوو،بڕواى بە هەستانەوە هەبوو،بۆیە دۆڕانى شەڕیان بەبردنەوەى تەکنەلوژیا قەرەبوو کردەوە،بەڵام تاکى عێراق دواى شەڕیش هەر بیر لە شەڕ دەکاتەوە.

کەسایەتییەکى ماندوو بە عەقڵى عوروبە مێشک داشۆراو،وڵاتێکە ناتوانێت وەک یابان لە دیموکراتى تێبگات و ئابورییەکەى بەکار بهێنێت.عێراق بۆى دەلوێ وەک جاران هەرچى دارایى خۆى هەیە دەیدات بە چەک و دیسان لە کورددا خاڵى دەکاتەوە ،سیحرێکى ترى سەرکەوتنى یابان مەسەلەى کارگێڕى بوو کە خاوەنى قوتابخانەى پەیوەندى مرۆڤایەتین ( ) لەم قوتابخانەیەدا دام و دەزگاکانى وڵات و کارمەندەکانى وەک تیپێکى وەرزشى کار دەکەن، بەڕێوەبەرێک پەیوەندى هاوڕێیەتى لەگەڵکارگوزارێکدا هەیە ،هەریەکەیان وەک یەک کارى خۆیان لا پیرۆزە ،ئەمریکییەکان کە سەرسام بوون بە سیستمى کارگێڕى یابان ویستیان هەمان سیستم لە ئەمریکا کۆپى بکەن ،بەڵام سەرکەوتوو نەبوون بۆیە هەمواریان کردەوە تا لەگەڵ سیستمى خۆیاندا بگونجێ.بەڵام عێراق لەبوارى کارگێڕیدا بە سێهەم وڵاتى گەندەڵ لە هەموو جیهاندا دادەنرێ چۆن دەتوانێ بانگەوازى وا بکات کە ئیدارەى لەو جۆرە دابهێنێ.لە کاتێکدا عێراق بە کوردستانیشەوە بە سیستمى (ئاشى نەزان خوا دەیگێڕێ) کار دەکەن کە نەک یابان ،بەڵکو سۆماڵ و سۆدانیش وا کار ناکەن ،کەچى مام جەلال ئەم لێدوانەى خۆى بە خەیاڵ نازانێ کە هیچ زەمینەیەکى نىیە ،بەڵام سەربەخۆیى کوردستان بەخەیاڵ دەزانێ کە زەمینەى خۆى هەیە وە دەتوانێت زەمینە بۆ خۆى دروست بکات.

چەک دانانى پەکەکە

مام جەلال لە تورکیا و لە هەمان رۆژنامەدا داوا دەکات ( بەزەقى) پەکەکە چەک دابنێت ،بەڵام لەبەرامبەرچى؟ مام جەلال تەنیا ئەوە دەڵێت تورکیا زەمینە خۆش بکات کە ئەوان لە شاخ بێنە خوارەوە ،مەسەلەکە بە ناتوندوتیژى چارەسەر بکرێت ،لەیلا زانا لەبەردەم سەد هەزار کەسدا لە دیاربەکر ووتى با مام جەلال قسەیەک لە ئێستاوە نەکات کە دەبێت لە کۆتایدا بکرێت ،کورد عەشقى چەک نىیە ،هەروەها ووتى بەڕێز مام جەلال تۆ بەم لێدوانەت ئێمەت بریندار کرد ،بەڵێ بە هەمان شێوە مام جەلال کوردى باکوریشى بریندار کرد ،هیچ وڵاتێکى عەرەب حەماس بە تیرۆریست نازانێ لە کۆبونەوەکەى کوێت و قەتەر لە کاتى شەڕى غەزەدا داوایان کرد دەوڵەتى فەڵەستینى دابمەزرێ و حەماس واز لە شەڕ بهێنێت ،کەچى لاى ئێمە کۆنفرانسى نەتەوەیى کە نیاز وایە لە هەولێر بکرێت بۆ ئەوەیە پەکەکە چەک دابنێ و تورکیا لێبوردن بۆ گەریلا دەر بکات!!.

خێروبەرەکەت بە رەفسنجانییەوە هەیە؟

هاتنى رەفسنجانى بۆ عێراق شەقامى عێراقى وروژاندو نیگەرانى کرد ،رەفسنجانى نوێنەرى ئەو وڵاتەیە کە قاسملۆ و شەرەفکەندى لەسەر مێزى گفتووگۆ شەهید کرد و دەستى سوورە بە خوێنى هەزاران لاوى رۆژهەڵاتى کوردستان ،کەچى مام جەلال لە پێشوازییەکەیدا وتى رەفسنجانى خێرو بەرەکەتى لەگەڵ خۆى هێنا ،سەرۆک کۆمار دەتوانێت گوێ لە نیگەرانى خەڵک نەگرێ ،بەڵام کردنى رەفسنجانى بە فریشتە هیچ پێویست نىیە .لە کاتێکدا رەفسنجانى لاى خەڵکى عێراق بەوە ناسراوە خوێنى زۆرى لێ رشتون لەم دوایەدا و تا ئەمڕش کارى تیرۆریستى لە ئێرانەوە دێت لە عێراق ئەنجام ئەدرێت ،لێرە دەبێ بپرسین خێروبەرەکەت کامە فەسڵى کارى دیپلۆماسى نێودەوڵەتى پێک دەهێنێت.
ئەم لێدوانانەى مام جەلال لە کاتێکدایە کوردستان خۆى بۆ هەڵبژاردن ئامادە دەکات و ئەم جارە پرۆسەکەش جیاواز دەبێت ،هەروەها بارودۆخى یەکێتىلەخراپەوە بۆ خراپتر دەڕوات . لە هەموو دنیادا سەرکردەکان کە هەڵبژاردن نزیک دەبێتەوە و کێشەیان هەبێت ئەوا دروشمى نەتەوەیى بەرزدەکەنەوە و هەوڵى بردنەوەى راى گشتى دەدەن ،کەچى مام جەلال لەم ساتە وەختەشدا راى گشتى بریندار دەکات و دەربەستى کێشەکانى ناوخۆش نىیە .ئەمە ماناى وایە راى گشتى لە کارنامەى سیاسەتمەدارەکانى کورددا شوێنێکى بۆ دانەنراوە و بە هەند وەرناگیرێ، راىگشتى بۆ خۆیشى تا ئەمڕۆ نەبۆتە مایەى هەڕەشەو رۆڵى لە دەستاودەستکردنى دەسەڵاتدا نەبووە.

خاڵى بەهێز و خاڵى لاوازى لە لیستەکەى نەوشیروان

ئا: هاوبیر

بەپێى زانیارییەکان رۆژانە هاوڵاتیان لە گشت چینء توێژەکان سەردانى کۆمپانیاى وشە دەکەن کە ئێستا لەناو خەڵکدا بى گردەکە ناو دەبرێت، لەسەر زارى ئەوانەى هاتوچۆى گردەکە دەکەن، باس لەوە دەکرێت کە نەوشیروان سورە لەسەر ئەوەى بەیەک لیستى سەربەخۆ بەشدارى هەڵبژاردنەکان بکات. هەروەها سەبارەت بەوەى بۆچى نەوشیروانء ئەندامانى ترى کۆمپانیاى ووشە سەبارەت بە هەڵبژاردنەکان لێدوان بۆ کەناڵەکانى راگەیاندن بەپێى پێویست نادەن، دەڵێن ئەوان پێیان وایە جارێ زووەو نازانرێ کەى هەڵبژاردن ئەنجامدەدرێت، بەتایبەتى کە 19/5 ئەنجام نەدرێت وە دوابکەوێت، هەروەها دەڵێن نەوشیروان بڕیارى کۆتایى داوە کە ئیتلاف لەگەڵ هیچ لیستێکى تردا نەکات، وا دیارە ئەمەش بۆ ئەوەیە نەوشیروان قەبارەى جەماوەرى خۆى بۆ دەرکەوێت، کە وا چاوەڕوان دەکرێت بە کردەوە هێزى سێهەم بهێنرێتە بوون. ئەیوب بارزانى کە نووسەرێکى نەتەوەیى کوردەو ئامۆزاى مەسعود بارزانیە لە پەیوەندییەکى تەلەفۆنیدا بە هاوبیرى راگەیاند کە پشتیوانى لیستەکەى نەوشیروان دەکەنء هاوکارى لەنێوانیاندل هەیەو لەم بازنەیەشدا جەوهەر نامیق سالم سکرتێرى پێشووى پارتى دیموکراتى کوردستان بەشدارە هەروەها وتى هەڕەشەى بەردەوام لەسەر ژیانیان لەلایەن پارتییەوە لەسەر ئاستى زۆر بەرز هەیە. هەروەها هەندێ کەسى نەتەوەیى کە پێشتر ئەندامى سەرکردایەتى پاسۆک بوون کە چوونەتە ناو پارتى پەیوەندیان بە نەوشیروانەوە کردووە ئامادەباشى خۆیان بۆ لیستەکەى دەربڕیوە هەروەها لە کۆبوونەوەیەکى بەرفراوانى کادرو پێشمەرگە دێرینەکانى پاسۆک کە 17ساڵە بەهۆى نەمانى پاسۆکەوە.

لە یەکتر دوورکەوتبوونەوە ئەوەیان راگەیاند کە مەحاڵە لەسایەى گەندەڵىء سیستمى سیاسى ئەمڕۆ زەمینەى دەوڵەتى کورى بسازێنرێ، بۆیە پشتگیریکردن لە گۆڕان ئەرکێکى نەتەتەوەییە، ئەمەش بەڵگەیەکى ترە کە خەڵکى کورستان لیستى کۆمپانیاى ووشە بە لیستى گۆڕان لە سیستم دەزانن نەک تەنیا گۆڕینى بتێک بە بتێکى تر. جگە لەوەش هەندێ کەسى تر کە لە پارتى زویربوونء کاریگەریشیان هەیە خۆیان لە گردەکە نزیک کردۆتەوە.. زۆربەى رۆژنامەو گۆڤارە ئازادەکان پشتیوانى راگەیاندن لە لیستى گۆڕان دەکەنء زۆربەشیان وێنەى نەوشیروان دەخەنە سەر بەرگەکانیان بەمەش پڕ فرۆشى مسۆگەر دەکەن، سەرچاوەیەکیش لە رۆژنامەى رۆژنامە رایگەیاند ئەو ژمارەى کە بابەتى نەوشیروان یان وێنەکەى یان لێدوانێکى تیا بڵاو دەکەینەوە زۆرترى لێدەفرۆشرێ، لەسەر زارى ئەو کەسانەوە دەوترێ کە نەوشیروانء ئاواتى شێخ جەناب هەوڵدەدەن ئەوە بۆ ئەو کەسانە ڕوون بکەنەوە کە ئەو قسەڵۆکانەى کە لاى هەندێ کەسەوە دەکرێت پووچ بکەنەوە کە پێیان وایە جیابوونەوەى نەوشیروان سیناریۆیە، واش لێکدەدرێتەوە کە هاوپەیمانى خۆى رۆڵى هەیە لە بڵاوکردنەوەى ئەو قسانە. لە کۆتایى ئەم راپۆرتەشدا، دەبێ ئەوەش بگوترێ هەندێ خەڵکى سەربەخۆ کە هەوادارى یەکێتیىء پارتى نینء خۆیان بە ئۆپۆزسیۆن دەزانن ئەوە رەتدەکەنەوە کە هاوکارى لیستەکەى نەوشیروان بکەن، هەندێ کەسى تریش گەرچى لەگەڵ بۆچوونى نەوشیرون نین بەڵام هاوکارى لیستەکەى دەکەن، چونکە پێیان وایە نەوشیروان گۆڕان دروستدەکاتء نابێ تواناکانى گۆڕان پەرت بکرێت.
گروپێکى ئینتهازى ناو خەڵکء ناو یەکێتىء حزبەکانى تریش هەیە دەزانن با هۆزى گۆران بەڕێوەیە زۆر ژیرانە هەوڵدەدەن خۆیان لە نەوشیروان نزیک بکەنەوە، لە کۆتاییدا دەپرسین تۆ بڵێیت ئەو چینە هەلپەرستە کە دواى راپەڕین بە ماستاوو مامە حەمەیى توانیان بارەگاو پۆستەکانى ناو حیزبە سیاسییەکانى کوردستان قۆرخ بکەنء ئاو بکەنە ژێر خەڵکى دڵسۆزو پاکەوە، ئەمجارەش بەو توانایەى کە هەیەانە هەمان سەرکەوتن بەدەست بهێننەوەو گۆڕانیش قۆرخ بکەن؟!

یەکەم/ خاڵە بەهێزەکانی لیستی نەوشیروان:
1-باڵی ریفۆرم پەلەپەلەی پێوە دیار نیە لەخۆ ئامادە کردنیان بۆ هەڵبژاردن، بەڵکو پێشتر راگەیاندن و رێکخستنی خۆی و بارەگای تایبەتی هەبووە، بەشداری رووداوەکانیان کردووە و بۆچوونی تایبەتی خۆیان هەبووە و پرۆژەی خۆشیان هەبووە، ئەمە مانای بە ئامادەبوونێکی تەواوەوە دەچنە جەنگی هەڵبژاردن.
2-ئەلتەرناتیڤی ناڕەزاکان دەبێت، چیتر خەڵک ناتوانێ بە بیانوی نەبوونی ئەلتەرناتیڤ دەنگ بدەن بە لیستی هاوپەیمان یان بایکۆتی هەڵبژاردنەکان بکەن، بەرجەستەبوونی ئەم لیستە وەک ئەلتەرناتیڤ خاڵێکی بەهێزی لیستەکەیە.
3-لەناو لیستەکەدا ململانێی ئایدیۆلۆژی و رێکخراوەیی و تەکەتولی نیە کە لە کاریگەریەکەی کەم بکاتەوە.
4-گرنگیدان بە لاوان. ئەو گەنجانەی لەناو دەستهاڕی واقعی کوردستانن لەم لیستەدا دەرفەتێکیان بۆ رەخساوە تا بەشداری سیاسی بکەن.
5-گرنگیدان بە پاڵێوراوانی دەرەوەی کۆمپانیای «وشە» وێنەیەکی دیموکراتیە.
6-ئەگەری ناکۆکی زیاتر لەناو خەتی گشتی و بادانەوەیان بۆ باڵی ریفۆرم.

دووەم/ خاڵی لاوازی:
1-ئەگەری دووبارەبوونەوەی کڕینی دەنگدەران هەیە، وەک چۆن لە هەڵبژاردنی رێکخستنەکان دەرکەوت، پارە دەتوانێ ئاراستەکان بگۆڕێت، ئەم لیستە وەک لیستی بەرامبەر خەزێنەی حکومەتیان لەبەر دەستدا نیە و رەنگە توانای داراییان بۆ خەرجکردنی مەسرەفی هەڵبژاردنەکانیش لەبەردەست نەبێ، کە پرۆسەی هەڵبژاردن بە پارەیەکی زۆر بەڕێوە دەچێ.
2-بوونى زیاتر لە 20 لیست دەنگەکان پەرت دەکاتەوە، لەم قۆناغەدا ئەم لیستە نەیتوانى پێشەنگى هەمووان بێت بەهۆى رەتکردنەوەى ئیتلاف.
3-تۆقاندن، نانبڕین، دەرکردن و…هتد. ئەمانە هەمووی رووبەڕووی باڵی ریفۆرم دەبێتەوە کە لەناو ریزەکانی یەکێتیدا ماون، ئەم رێگا ناشەرعیەش لەبەردەم لیستەکەدا هەیە.

گەر زانیاریەکانی چاودێری دارایی بزانیت سەرت سپی دەبێت!

جەلالى ساماغا سەرۆکى دەزگاى چاودبَرى دارایی

گەرچی هاوڵاتیان زانیاریەکی ئەوتۆیان لەسەر دیوانی چاودێری دارایی نیە، بەڵام ئەم دەزگایە لە ئایندەدا گفتوگۆی گەرمی لەسەر دەکرێت و دەبێتە باشترین سەرچاوە بۆ دەرخستنی ئاستی گەندەڵی لە کوردستاندا.
لە ئەمڕۆیدا ئەم دەزگایە بە لێشاوێک تەمومژ داپۆشراوە، نازانرێ دەستەکان ئەنجامی کارەکانیان چۆنە، ئەم دەزگایە زانیاری نادات بە میدیاکان و رای گشتی، لەمەشدا لە هەر دەزگایەکی تەقلیدی ناو حکومەتی کوردستان دەچێت، بەڵام ئەوەی چاودێری دارایی لە دامودەزگاکانی تر جیا دەکاتەوە دوو شتە: یەکەمیان، سەرکەوتنێکی باشیان لەبواری کارەکانی خۆیان بەدەست هێناوە و بەرهەمیان بەکردەوە دیارە و ساڵانە ملیۆنەها دۆلار لەگەروی گەندەڵەکانەوە بۆ خەزنەی میللەت دەگێڕنەوە، دووەمیش لەم دەزگایە کارمەندەکانی و بە تایبەتی سەرۆکایەتییەکەی «جەلال ساماغا» بەرپرسێکە ماڵی لە ئاسنە بۆیە زۆر بوێرانە بەرد دەگرێتە ئەوانەی ماڵیان لە شوشەی گەندەڵی دروستکردووە، خۆی خاڵی لاوازی نیە لەبواری کارەکەیدا، بۆیە وەک ئەرکێکی نەتەوەیی سلڕ لە دەرخستنی لاوازی و گەندەڵی هیچ دەزگایەک ناکات، چەند گەورە بێت و گەندەڵی گەورەترین بەرپرسیش تۆمار دەکات.

دزە کردنی نهێنی

گەرچی کارەکانی چاودێری دارایی نهێنیە، بەڵام لەم ماوەیەدا هەندێ زانیاری و راپۆرتی دیوان لە میدیاکاندا دەبینرێت، لە ژمارە (4)ی گۆڤاری «کلیل» تێکڕای راپۆرتێکی نهێنی سەبارەت بە شارەوانی تاسڵوجە و چۆنیەتی ئەو گەندەڵیانەی
تیایدایە بڵاو کرایەوە، گۆڤاری «کلیل» وەک مافی خۆی لە پاراستنی سەرچاوەی هەواڵ و زانیاری، سەرچاوەی دەستکەوتنی راپۆرتەکەی نەنوسیوە. سەبارەت بە دزەکردنی ئەو راپۆرتە و کێشە و گەندەڵییەکانی پارێزگای سلێمانی و چەند شوێنێکی تر پرسیارمان کرد و سەرچاوەیەک لە سەرۆکایەتی

دیوانی چاودێری دارایی پێی راگەیاندین کە ئەو راپۆرتانە لەسەرۆکایەتیەوە دزەیان نەکردووە، بەڵکو لەو شوێنانەی کە ئێمە کۆپیان بۆ دەنێرین، بە تایبەت ئێمە دانەی راپۆرتەکانمان بۆ نزیکەی شەش جێگا رەوانە دەکەین. هەروەها وتی: گەندەڵی و پارەخواردنی بەرپرسی وامان تۆمار کردووە، گەر رێژەکەی و شێوازی کاری راوەڕووتیەکە و هەروەها ناوی کەسەکان بڵاو بکەینەوە لە تاوا مرۆڤ سەری سپی دەبێت.

ره‌فیق سابیر: چه‌پی‌ کوردستانی‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ سته‌می‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و کۆمه‌ڵایه‌تی‌ بوو

سازدانى:سەلاحەین بایەزیدى

* وه‌ک زۆر شتی تر بیری چه‌پیش به‌شێوه‌یه‌کی ئۆرجیناڵ‌ نه‌گه‌یشتوه‌ته‌ کورد، واتا له‌ رێگه‌ی عه‌ره‌به‌کان یان فارس یاخود تورکه‌کانه‌وه‌ به‌ کورد گه‌یشتوه‌، ئایا هه‌ر ئه‌میش هۆکارێک نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی چه‌پی کورد هه‌میشه‌ له‌ژێر چه‌تری ئه‌وانی تردا بێت‌و نه‌توانێت وه‌ک ته‌ڤگه‌رێکی سه‌ربه‌خۆی کاربکات؟
د.ره‌فیق سابیر: کۆمه‌ڵی کوردستان له‌ هیچکام له‌و وڵاتانه‌ی کوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌شکراوه‌، په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی کلتوری‌و سیاسی له‌گه‌ڵ‌ وڵاتان‌و کلتوری ئه‌وروپاییدا‌ نه‌بوه‌. له ‌کوردستاندا زمان‌و کلتوری نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستی عه‌ره‌ب، یان تورک یاخود فارس له‌ خوێندن‌و نوسیندا به‌ زۆره‌ملێ به‌سه‌ر منداڵی کوردو کۆمه‌ڵی کوردستاندا سه‌پێنراون، له‌ هه‌مانکاتدا ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ به‌ جۆرێکی سیستماتیک هه‌وڵی له‌ناوبردنی کلتوری کوردی‌و کوشتنی زمانی کوردییان داوه‌، بۆیه‌ په‌یوه‌ندیی کلتوریی کورد راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ‌ کلتوری نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانی کوردستان بوه، نه‌ک له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وروپا، هه‌ر‌ له‌ رێی ئه‌وانیشه‌وه‌ دیارده‌ی نوێی فیکری، فه‌لسه‌فی‌و ئایدۆلۆژی گه‌یشتونه‌ته‌ کوردستان، واتا زمانی ئه‌و نه‌ته‌وانه هه‌ریه‌که‌یان له‌ به‌شێکی کوردستاندا،‌ له‌لایه‌که‌وه‌ هه‌ڵگری ئایدۆلۆژیای کۆلۆنیالیی ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب‌و فارس‌و تورک‌و جیهانبینی‌و به‌ها کلتورییه‌کانی ئه‌وان بون، له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه په‌نجه‌ره‌یه‌ک بون که‌ به‌هۆیانه‌وه‌ روناکیی بیری ئازادیخوازنه‌ی نێو ئه‌و نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌ستانه ‌و بیری چه‌پ‌و مارکسیستی‌و بیرو کلتوری ئه‌وروپایی به‌ گشتی گه‌یشتونه‌ته‌ ‌کوردستان، به‌ڵام زمان ته‌نها ئامرازی گه‌یاندنی زانین‌و گه‌یاندنی زانیاریی نییه‌، به‌ڵکو سیستمێکی بیرکردنه‌وه‌یشه‌، یان هه‌ر زمانێک سیستمێکی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ که‌ کاری خۆی له‌ بیرو شێوه‌ بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ ده‌کات که‌ به‌و زمانه‌ زانیاریی وه‌رده‌گرن‌و بیرده‌که‌نه‌وه‌. له‌مه‌ش گرنگتر هه‌ر فه‌لسه‌فه‌‌و ئایدیۆلۆژیایه‌کی نوێ‌ کاتێک له‌نێو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا بڵاوده‌بێته‌وه،‌ به‌و ئه‌ندازه‌ی کار له‌ کۆمه‌ڵگه‌که‌ ده‌کات‌و ده‌یگۆڕێت، ده‌شێت به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌یش یان که‌مترو زیاتر، خۆی (واتا فه‌لسه‌فه یان ئایدیۆلۆژیاکه)‌ بکه‌وێته‌ ژێر کارتێکردنی کلتوری کۆمه‌ڵگه‌ نوێیه‌که‌‌و گۆڕانی به‌سه‌ردا بێت‌، له‌به‌رئه‌وه‌ چه‌پی کورد (که‌ لێره‌ قسه‌ له‌ چه‌پی مارکسی/ لینینییه‌‌)، وه‌ک ته‌ڤگه‌رێک هه‌میشه‌ وابه‌سته‌‌و پاشکۆی چه‌پی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ بوه‌، له‌مه‌یش ترسناکتر ئه‌وه‌ بوه‌ که‌ زۆرینه‌ی چه‌پی کورد به‌ عه‌قڵی ئادیۆلۆجیستانی چه‌پی ئه‌و نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌ستانه‌ بیریان کردوه‌ته‌وه‌‌و جیهانبینیی ئه‌وانیان هێناوه‌ته‌وه‌ به‌رهه‌م، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م قسه‌یه‌ نه‌بێته‌ تومه‌تێک، باشتره‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه رونبکه‌مه‌وه‌‌.

ئایدۆلۆژیای چه‌پ له‌ سه‌رده‌مێکدا له‌ وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی نێویندا بڵاوبوه‌وه‌ که‌ گه‌لانی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ خه‌باتێکی توندی رزگاریخوازانه‌دا بون له‌دژی کۆلۆنیالیزمی به‌ریتانی‌و فه‌ره‌نسایی، که‌ ده‌ستیان به‌سه‌ر زۆرینه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌دا گرتبو، یان راسته‌وخۆ ره‌وشی سیاسی‌و ئابوریی ئه‌و وڵاتانه‌یان دیاری ده‌کرد، بۆیه‌ ئه‌م ئایدۆلۆژیایه‌ له‌و وڵاتانه‌دا له‌ ناوه‌رۆکدا به‌شێک بو له‌ ئایدۆلۆژیای ته‌ڤگه‌ری رزگاریخوازیی نه‌ته‌وه‌یی‌و له‌گه‌ڵ‌ ئه‌ودا ئاوێته‌بو. چه‌په‌کانی ئه‌و وڵاتانه‌ خه‌باتی عه‌داله‌تخوازانه‌یان تێکه‌ڵاوی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی بۆ رزگاربون له‌ کۆلۆنیالیزم‌و رژێمه‌ ئیستیبدادییه‌ وابه‌سته‌کانیان پێکه‌وه‌ گرێدا، بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین بزاڤی چه‌پ‌و نه‌ته‌وه‌یی ئازادیخواز له‌و وڵاتانه‌دا ئه‌نجامی ئه‌و ناکۆکییه‌ بو که‌ له‌نێوان خه‌ڵکی سته‌ملێکراوی ئه‌و وڵاتانه‌‌و نێوان داگیرکه‌ری بیانی (کۆلۆنیالیزم)‌و حکومه‌ته‌ وابه‌سته‌کانیاندا هه‌بو. له‌م دۆخه‌ سیاسییه‌دا چه‌پی کورد له‌ژێر کاریگه‌ری چه‌پی نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانی کوردستاندا (بۆ نمونه‌ له‌ عێراقدا که‌ چه‌پێکی عه‌ره‌بپه‌روه‌ر بو) ده‌رکه‌وت، چه‌پی کورد که‌ له‌ روی ئایدیۆلۆژی‌و رێکخراوه‌ییه‌وه‌ وابه‌سته‌ی چه‌پی عه‌ره‌ب‌و تورک‌و فارس بو، دوای ئه‌و وه‌همه‌ که‌وت که‌ پێیوابو به‌ رزگاربونی ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ کۆلۆنیالیزم‌و حکومه‌ته‌ ئیستیبداییه‌کان، گه‌له‌کانیان (به‌ کوردیشه‌وه‌) رزگار ده‌بن، به‌ڵام دوای رزگاربونی هه‌ندێک له‌و وڵاتانه له‌ کۆلۆنیالیزم،‌ ده‌رکه‌وت ئه‌م بۆچونه‌ (بۆ گه‌لی کوردستان) له‌ خورافه‌ زیاتر نه‌بو، چونکه‌ له‌کاتێکدا گه‌لی کورد (بۆ نمونه‌ له‌ عێراقدا) له‌ کۆلۆنیالیزمی به‌ریتانی ده‌ربازبو، روبه‌ڕوی دوژمنێکی دڕنده‌ترو داگیرکه‌رێکی ترسناکتر بوه‌وه‌ که‌ ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب‌و به‌عس بو. به‌ کورتی چه‌پی کورد هه‌ڵگری ئه‌و ئایدیۆلۆژیا چه‌په‌ بو که‌ له‌گه‌ڵ‌ کلتورو دۆخی سیاسیی نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانی کوردستاندا (نه‌ک کورددا)، ئاوێته‌ بوبو، له‌جیاتی ئه‌وه‌ی خه‌بات بۆ عه‌داله‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ کوردستان‌و مافی نه‌ته‌وه‌یی‌و کلتوی‌و ئازادیی زمانه‌که‌ی بکات، کوێرانه‌ بو به‌ پاشکۆی چه‌پی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست. هه‌ر کاتێکیش به‌شێک له‌ چه‌پی کورد هه‌وڵی دابێت سه‌ربه‌خۆیی فیکری‌و رێکخراوه‌یی خۆی هه‌بێت‌و خه‌بات بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی کوردستانه‌که‌ی بخاته‌ پێش خه‌بات بۆ په‌یوه‌ندیی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست، یان وه‌ک هێزێکی چه‌پی سه‌ربه‌خۆ کاربکات (بۆ نمونه چه‌په‌کانی کوردستانی عێراق له‌ ساڵانی 1957و 1991)، ئه‌وا چه‌پی عێراقی هه‌ر به‌ به‌شه‌که‌ی تری چه‌پی کورد، شه‌إی ئه‌وانیان کردوه‌ وه‌ک ئامراز دژی چه‌پی کورد به‌کاریانهێناون.

* ئایا پێتوانییه‌ چه‌پ له‌ کوردستاندا نه‌یتوانیوه‌ سه‌ربه‌خۆ بێت، به‌ڵکو هه‌میشه‌ ناچاربوه‌ له‌ گوتاری نه‌ته‌وه‌یی یان ته‌نانه‌ت ئایینیش که‌ڵک وه‌ربگرێت؟
د.ره‌فیق سابیر: راستییه‌که‌ی‌ تا ناوه‌ڕاستی ساڵانی حه‌فتاکان چه‌پی کوردو ته‌ڤگه‌ره‌که‌ی به‌شێک بون له‌ چه‌پی سه‌رتاسه‌ری ئه‌و وڵاتانه‌ی کوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌شکراوه‌، واتا‌ له‌ڕوی ئایدیۆلۆژی‌و سیاسی‌و رێکخستنه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆ نه‌بون، بۆیه‌ شوێنێکی گرنگیان له‌ بزاڤی رزگاریخوازیی کوردستاندا نه‌گرتبو، به‌ڵام له‌وکاته‌ به‌دواوه‌ ته‌ڤگه‌ری چه‌پی کوردستانیی سه‌ربه‌خۆو دابڕاو له‌ حیزبه‌ چه‌په‌ سه‌رتاسه‌رییه‌کان (حیزبی چه‌پی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستی عه‌ره‌ب‌و تورک‌و فارس) ده‌رکه‌وت. گروپی یه‌که‌می چه‌پی کورد (چه‌پی وابه‌سته‌) نه‌ک هه‌ر که‌ڵکی له‌ گوتاری نه‌ته‌وه‌یی وه‌رنه‌گرتوه‌، به‌ڵکو زۆر به‌ توندی دژایه‌تیی هه‌رجۆره‌ گوتارێکی نه‌ته‌وه‌یی کردوه‌‌و به‌ ناسیۆنالیزم‌و جوداخوازیی داناوه‌، له‌ راستیدا به‌شێکی چه‌پی کورد له‌ ترسی ئه‌وه‌ی وه‌ک ناسیۆنالیست تومه‌تبار نه‌کرێن، له‌ چه‌په‌ هه‌ره‌ شۆڤینیسته‌کانی عه‌ره‌ب‌و تورک‌و فارس زیاتر دژایه‌تیی هه‌ر بیرو خواستێکی نه‌ته‌وه‌یی کوردیان ده‌کرد، تا ئێستاش (به‌تایبه‌تی له‌ ئێراندا) ده‌یکه‌ن، به‌ڵام چه‌پی کوردستانی، به‌ بۆچونی من فێنۆمێنێکی فیکری‌و سیاسیی نوێ‌ بو که‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی سته‌می نه‌ته‌وه‌یی‌و کۆمه‌ڵایه‌تی بو، هه‌روه‌ها به‌رهه‌می ئه‌و ناکۆکییه‌ بو که‌ له‌نێوان کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردستان‌و ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست‌و داگیرکه‌ردا هه‌بو، ئه‌م ناکۆکییه‌ رێگری هه‌رجۆره‌ پێشکه‌وتنێکی ئابوری، کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی‌و کلتوریی کۆمه‌ڵی کوردستانه‌. ده‌رکه‌وتنی ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌و نسکۆو تێکشکانه‌ جیاناکرێته‌وه‌ که‌ بزاڤی کورد له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی رابردودا تێیکه‌وت، هه‌روا به‌لای زۆره‌ ئه‌نجامی سیاسه‌تی چه‌وتی حیزبه‌ چه‌په‌ سه‌رتاسه‌رییه‌کانی عێراق‌و ئێران‌و تورکیا بیئومێدبون بو له‌ سیاسه‌تی سۆڤیه‌ت به‌رامبه‌ر کورد، ره‌نگه‌ له‌به‌ر ئه‌مه‌ بوبێت که‌ چه‌پی سه‌ربه‌خۆی کورد سه‌ره‌تا وه‌ک چه‌پی ماویستی ده‌رکه‌وت، به‌تایبه‌تی که‌ ماویزم ئاوێته‌بونێکی سه‌رنجڕاکێشی مارکسیزمه‌ له‌گه‌ڵ‌ خه‌باتی رزگاریخوازیی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی چیندا. به‌ڵام ئاخۆ چه‌پی کورد تا چه‌ند له‌ گوتاری ئایینی که‌ڵکی وه‌رگرتوه‌، ئه‌مه‌یان مه‌سه‌له‌یه‌کی نیسبییه‌، چونکه‌ هه‌ندێک لاباڵی چه‌پی کۆنی کورد، به‌تایبه‌تی له‌ عێراقدا، بونه‌ته‌ چه‌پێکی شه‌که‌ت‌و پشتیان له‌ پره‌نسیپه‌کانی خۆیان کردوه‌، حیزبه‌که‌شیان بوه‌ته‌‌ حیزبی موناسه‌بات، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر پێویست بێت ره‌نگه‌ ریشی ئیسلامییانه‌ به‌رده‌نه‌وه‌‌و مه‌ندیلیش له‌سه‌ر نێن، که‌چی چه‌پی رادیکالی کورد هه‌ڵوێستێکی رونیان به‌رامبه‌ری ئایین‌و ئه‌و هێزه‌ سیاسییانه‌ وه‌رگرتوه‌ که‌ ئایینیان کردوه‌ته‌ ئایدیۆلۆژیای سیاسیی خۆیان.

* بۆچی چه‌پ له‌ کوردستاندا له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌دا نه‌چه‌سپاوه‌‌و وه‌ک گوتارێکی رۆشنبیری بونی نه‌بوه‌‌و زیاتر وه‌ک ئامرازێکی ئه‌حزابی سیاسی به‌کارهاتوه‌؟
د.ره‌فیق سابیر: تا ئه‌وکاته‌ی گه‌لی کوردستان مافی خۆبڕیاردانی چاره‌نوسی نه‌ته‌وه‌یی نه‌بێت، ناکرێت چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌بین که‌ فیکرو کلتوری چه‌پ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستاندا کاریگه‌ری زۆرتریان هه‌بێت، به‌تایبه‌تی که‌ ساڵانێکی زۆر چه‌پی کورد له‌نێو بزاڤی رزگاریخوازیی کورد یان دوربوه‌ یان هێزێکی لاوه‌کی بوه‌. هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک کاتێک روبه‌ڕوی سته‌می نه‌ته‌وه‌یی ده‌بێته‌وه‌‌و پێناسه‌ (شوناس)ی نه‌ته‌وه‌یی‌و زمان‌و کلتوره‌که‌ی ده‌که‌ونه‌ به‌ر هه‌إه‌شه‌ی پێناسه‌‌و کلتورو زمانێکی بێگانه‌، ئه‌وا مه‌سه‌له‌ی ئازادیی نه‌ته‌وه‌یی نه‌ک هه‌ر ده‌بێته‌ به‌شێک له‌ میکانیزمی خۆپاراستن‌و مانه‌وه‌، به‌ڵکو ده‌شبێته‌ به‌شێکی گرنگی پێداویستییه‌کانی گه‌شه‌کردنی ئابوری، کلتوی‌و سیاسیی نه‌ته‌وه‌که‌. کاتێک مرۆڤ له‌سه‌ر کوردبون سزا ده‌درێت، کلتورو زمانه‌که‌ی ده‌کوژرێن، ده‌رفه‌تێکی زۆر بۆ خه‌باتی چینایه‌تی‌و کۆمه‌ڵایه‌تی نامێنێته‌وه‌، له‌مجۆره‌ دۆخه‌دا، به‌ بۆچونی من خه‌بات بۆ ئازادیی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ده‌بێته‌ خه‌باتێکی دیموکراتانه‌‌و چه‌پانه‌. چه‌په‌کانی کورد زۆر دره‌نگ له‌م راستییه‌ گه‌یشتن، هه‌ندێکیان هێشتا نایانه‌وێت یان ناتوانن تێیبگه‌ن. ئایا چه‌پبون ته‌نها کۆمه‌ڵه‌ «ئایه‌ت»ێکی ئایدیۆلۆژییه‌ که‌ مرۆڤ له‌به‌ری بکات‌و هه‌وڵبدات له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی تایبه‌تمه‌ندیی کۆمه‌ڵگه‌که‌، جیبه‌جێیان بکات؟ ئایا پاراستنی نه‌ته‌وه‌یه‌ک له‌ سته‌م‌و کۆمه‌ڵکوژی‌و ناعه‌داله‌تی نه‌ته‌وه‌یی‌و داکۆکیکردن له‌ زمان‌و کلتورێکی هه‌ڕه‌شه‌لێکراو، کارێکی چه‌پانه‌‌و دادپه‌روه‌رانه‌ نییه‌؟ چه‌پ له‌ زۆر وڵاتی ناوچه‌که‌دا که‌ گرفتی نه‌ته‌وه‌یی هه‌بوه‌، ته‌نها ئه‌وکاتانه‌ قورسایی سیاسیی له‌ کۆمه‌ڵدا هه‌بوه‌ که‌ خه‌باتی چه‌پانه‌‌و عه‌داله‌تخوازانه‌ی خۆی به‌ خه‌باتی رزگاریخوازیی نه‌ته‌وه‌یی‌و نیشتمانییه‌وه‌ گرێداوه‌. چه‌پی نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانی کوردستان، که‌ به ‌رای من له‌ ناوه‌رۆکدا هه‌ڵگری خواستی ناسیۆنالیستیی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ بون، تاوانیان به‌رامبه‌ری نه‌ته‌وه‌که‌یان‌و باوه‌ڕو پره‌نسیپه‌ ئه‌خلاقییه‌کانی خۆیان کردوه‌ کاتێک له‌لایه‌که‌وه‌ چه‌په‌ کورده‌ وابه‌سته‌کانی خۆیان له‌ ته‌ڤگه‌ریی رزگاریخوازیی کورد دابڕی، له‌لایه‌کی دیه‌وه‌ له‌‌ سته‌م‌و شه‌ڕی داسه‌پاوی ده‌وڵه‌ته‌کانیان به‌سه‌ر کورددا بێده‌نگ بون‌و ته‌نانه‌ت له‌ زۆر کاتدا پشتگیریی ده‌وڵه‌ته‌ ناسیۆناله‌ شۆڤێنیسته‌کانی خۆیان کردوه‌، به‌و بیانوه‌ی که‌ گوایا ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ دژی ئیمپریالیزمن. ئه‌زمونی کورد له‌گه‌ڵ‌ حیزبی شیوعی عێراق، حیزبی توده‌، حیزبی کۆمۆنیستی تورکی‌و سوری، چه‌پی مارکسی‌و چه‌په‌ کورده‌ وابه‌سته‌کانی ئه‌و حیزبانه‌یان له‌ کوردستاندا لاوازو بێ‌ ئیعتیبار کردوه‌.

به‌ڵام ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ هه‌لپه‌رستانه‌ی چه‌پی سه‌ر‌تاسه‌ری ئه‌وه‌ نا‌گه‌یه‌نێت که‌ «چه‌پ وه‌ک گوتارێکی روناکبیری بونی نه‌بوه‌»، راسته‌ ژیانی روناکبیریی ئێمه‌ تا راده‌یه‌کی زۆر ره‌نگدانه‌وه‌ی دۆخی سیاسیمانه‌، به‌ڵام گوتاری چه‌پ له‌ باشوری کوردستاندا، له‌ کۆتایی ساڵانی په‌نجاکانی سه‌ده‌ی رابردوه‌وه‌ تا کۆتایی هه‌شتاکانی، گوتارێکی دیارو کاریگه‌ریش بو، به‌ رای من ئه‌م گوتاره‌ تا راده‌یه‌کی زۆر کاریگه‌ری له‌ ژیانی روناکبیریی ئێمه‌ کردوه‌‌و ‌ ‌بیری پێشکه‌وتنخوازانه‌و کۆمه‌ڵه پره‌نسیپێکی نوێی کۆمه‌ڵایه‌تی‌و عه‌داله‌تخوازانه‌‌و بیری یه‌کسانبونی گه‌لان‌و ژن‌و پیاو سێکولاریزم (عه‌لمانیه‌ت)ی له‌ کۆمه‌ڵی کوردستاندا به‌هێز کردوه‌، ئه‌مانه‌‌ش له تێڕوانینی به‌شێکی زۆری روناکبیران‌و له‌نێو کلتوری کورد‌و‌ ئایدیۆلۆژیای بزاڤی رزگاریخوازیی کورددا، به‌ زه‌قی ره‌نگیان داوه‌ته‌وه‌.

* رێکخراوی حیزبی شیوعی عێراق چ کاریگه‌رییه‌کی له‌سه‌ر جوڵانه‌وه‌ی کورد هه‌بوه‌؟
د.ره‌فیق سابیر: حیزبی شیوعی عێراق له‌ڕوی فیکری، سیاسی‌و رێکخستنه‌وه‌ هه‌م کاریگه‌ریی پۆزه‌تیڤ‌و هه‌م کاریگه‌ریی نێگه‌تیڤی به‌رامبه‌ری جوڵانه‌وه‌ی کورد هه‌بوه، ئه‌م حیزبه‌ ته‌نها ده‌ ساڵ‌ دوای لکاندنی باشوری کوردستان به‌ عێراقه‌وه (1934)‌ دامه‌زرێنرا، ئه‌وکاته‌ جوڵانه‌وه‌ی کورد دوای دابه‌شکرانه‌وه‌ی کوردستان، به‌ته‌واوی تێک شکێنرابو، به‌ڵام خه‌ڵکی کوردستان باوه‌ڕی به‌وه‌ نه‌هێنابو که‌ له‌ناو قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌تێکی عه‌ره‌بیدا له‌ قاڵب بدرێت‌و به‌ره‌نگاری ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی ده‌کرد، له‌ هه‌مانکاتدا ته‌ڤگه‌ری سیاسیی کورد نه‌یتوانیبو خۆی له‌ رێکخراوێکی مۆدێرنی سیاسیدا رێک بخات، خه‌بات بۆ سه‌ربه‌خۆبونی باشوری کوردستان له‌ عێراق، به‌تایبه‌تی له‌نێو روناکبیراندا به‌رده‌وام بو، بۆیه‌ تا ناوه‌ڕاستی چله‌کان‌و گه‌رمه‌ی شه‌ڕی دوه‌می جیهانی، ئه‌م حیزبه‌ هیچ شوێن‌و نفوزێکی سیاسیی له‌ کوردستاندا نه‌بو، به‌ڵام تێکشکانی نازیزمی ئه‌ڵمانی‌و سه‌رکه‌وتنی به‌ره‌ی گه‌لان له‌ شه‌ڕدا، گوڕوتینێکی نوێی به‌ حیزبه‌ شیوعییه‌کانی ناوچه‌که‌، له‌وانه‌ حیزبی شیوعی عێراق، به‌خشی. ئه‌وه‌بو ئه‌م حیزبه‌، وه‌ک حیزبێکی سه‌رتاسه‌ری که‌وته‌ په‌لهاویشتن بۆ کوردستان، له‌وکاته‌ به‌دواوه‌ مێژوی په‌یوه‌ندیی ئه‌م حیزبه‌‌و بزاڤی رزگاریخوازیی کورد، که‌ هه‌ندێکجار ته‌بایانه‌‌و هه‌ندێکجار پإ له‌ ناکۆکی‌و ته‌نانه‌ت خوێناوی بوه‌، ده‌ستپێده‌کات. لێره‌دا له‌به‌ر که‌میی ده‌رفه‌ت، زۆر به‌ کورتی ئاماژه‌ به‌ کاریگه‌رییه‌ پۆزه‌تیڤ‌و نێگه‌تیڤه‌کانی حیزبی شیوعی له‌سه‌ر جوڵانه‌وه‌ی کورد ده‌که‌م.

حیزبی شیوعی ته‌ڤگه‌رێکی فیکری‌و سیاسیی نوێ‌ بو بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی عێراق که‌ تازه‌ له‌ژێر وێرانه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌ستابوه‌وه‌‌و روبه‌ڕوی سته‌می کۆلۆنیالیزمی به‌ریتانی بوبوه‌وه‌، ئه‌م حیزبه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا که‌ نوقمی دواکه‌وتویی، نه‌خوێنده‌واری‌و خورافه‌ بو، پێشه‌نگی بیری سێکولار (عه‌لمانی)‌و رۆشنگه‌ری‌و سۆسیالیستی‌و خه‌باتی کۆمه‌ڵایه‌تی‌و رزگاریخوازی بو، سه‌رکه‌وتنی ئه‌م حیزبه‌، به‌ر له‌ هه‌ر شتێک له‌وه‌دابو که‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی پڕ له‌ سته‌می کۆمه‌ڵایه‌تی‌و جینایه‌تی‌و ژێرده‌سته‌ی کۆلۆنیالیزمدا، توانی خه‌باتی رزگاریخوازیی نیشتمانی‌و خه‌باتی کۆمه‌ڵایه‌تی‌و جینایه‌تی پێکه‌وه‌ گرێ‌ بدات. له‌ راستیدا حیزبی شیوعی عێراق تا کودێتای ته‌مموزی 1958 زیاتر ته‌ڤگه‌رێکی رزگاریخوازیی بو، چونکه‌ ناکۆکی سه‌ره‌کی ئه‌وکاته‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی عێراق له‌نێوان خه‌ڵکی عێراق‌و نێوان کۆلۆنیالیزمی به‌ریتانیدا بو، له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م حیزبه‌ توانی به‌تایبه‌تی له‌ ساڵانی په‌نجاکانی سه‌ده‌ی رابردودا، سه‌رنجی زۆرترین خه‌ڵک، به‌تایبه‌تی له‌نێو زۆرینه‌ی سته‌ملێکراوی شیعه‌‌و تا راده‌یه‌ک کورددا، بۆ لای خۆی رابکێشێت، به‌شێک له‌ دیارترین روناکبیرانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی عه‌ره‌ب‌و کورد، یان لایه‌نگری ئه‌م حیزبه‌ بون، یاخود به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان کاریگه‌ریی فیکریی ئه‌و حیزبه‌یان به‌سه‌ره‌وه‌ بو. له‌وکاته‌داو تا کودێتای ته‌مموزی 1958 ئه‌م حیزبه‌ داکۆکیی له‌ هه‌ندێک مافی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی کورد ده‌کرد، به‌ڵام له‌دوای ئه‌م کودێتایه‌وه، دیلێما (ته‌نگژه‌)ی فیکری‌و ئایدیۆلۆژی‌و سیاسیی ئه‌م حیزبه‌‌و شه‌ڕو کێشه‌کانی‌ له‌گه‌ڵ‌ گه‌لی کوردو جوڵانه‌وه‌که‌یدا ‌ده‌ستپێده‌کات.
به‌ڵام ده‌کرێت لایه‌نه‌ نێگه‌تیڤه‌کانی ئه‌م کاریگه‌رییه‌ که‌ زۆر زۆرتره‌، له‌م خاڵانه‌دا چڕبکه‌ینه‌وه‌:

1- حزبی شیوعیی عێراق وه‌ک وتم ته‌نها ده‌ ساڵ‌ دوای داگیرکردنی کوردستان‌و لکاندنی به‌ عێراقه‌وه‌ دامه‌زرێنرا، که‌چی ئه‌م حیزبه‌ قه‌ت رۆژێک له‌ رۆژانه‌ دانی به‌و راستییه‌دا نه‌نا که‌ کوردستان وڵاتێکی داگیرکراو به‌ زۆر به‌ عێراقه‌وه‌ لکێنراوه‌‌و گه‌له‌که‌ی وه‌ک هه‌ر گه‌لێکی ژێرده‌سته‌‌و وڵات داگیرکراو، مافی خۆیه‌تی له‌ ژێرده‌ستیی بێگانه‌ زرگاری ببێت‌و سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی خۆی به‌ده‌ست بهێنێت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ حیزبی شیوعی له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌ڵگری هه‌مان ئایدیۆلۆژیای کۆلۆنیالیانه‌‌و داگیرکه‌رانه‌ی ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب‌و ده‌وڵه‌تی داگیرکه‌ری عێراق بو. له‌کاتێکدا ده‌وڵه‌تی داگیرکه‌ری عێراق به‌ زه‌بری له‌شکرو کوشتاری خه‌ڵکی کوردستان ده‌یویست کوردستان به‌ ژێرده‌ستی له‌نێو چوارچێوه‌ی داتاشراوی عێراقدا بهێڵێته‌وه‌، که‌چی حیزبی شیوعی بۆ ته‌واوکردنی کار‌ی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالی عه‌ره‌ب، به‌ زه‌بری شمشێری ئایدیۆلۆژی‌و تێڵای فیکری‌و به‌ خیانه‌تدانانی هه‌ر ویستێکی سه‌ربه‌خۆیانه‌ی جوڵانه‌وه‌ی کورد، هه‌مان کاری ئه‌نجام ده‌دا، له‌مه‌یشدا هێزی خۆی له‌ سۆڤیه‌ت‌و بلۆکی سۆسیالیستی‌و ته‌نانه‌ت ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب وه‌رده‌گرت. حیزبی شیوعی بیری ناسیۆنالیستانه‌ی خۆی به‌ تێزێکی گومإاکارانه‌ داپۆشی بو که‌ پوخته‌که‌ی ئه‌وه‌ بو: گه‌لانی عێراق، به‌ کوردو عه‌ره‌ب‌و که‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌کانییه‌وه‌، له‌ژێر ده‌ستی کۆلۆنیالیزمی به‌ریتانیدان‌، رزگاربونی عێراق له‌ کۆلۆنیالیزم واتای رزگاربونی هه‌موانه‌، بۆیه‌ کورد وه‌ک عه‌ره‌ب، ده‌بێت خه‌بات دژی کۆلۆنیالیزم بکاته‌ ئامانجی سه‌ره‌کی خۆی. بزاڤی رزگاریخوازیی کورد له‌به‌رده‌م په‌لاماری سه‌ربازیی ده‌وڵه‌تی عێراق‌و په‌لاماری ئایدیۆلۆژی‌و سیاسیی حیزبی شیوعیدا، دروشمی رزگارکردنی کوردستانی گۆڕی بۆ ئۆتۆنۆمی، که‌ دروشمی حیزبی شیوعی بو، به‌مه‌ش داگیرکردنی کوردستان‌و مانه‌وه‌ی له‌نێو چوارچێوه‌ی عێراقدا، لای کورد خۆی ره‌وایه‌تیی پێدرا. به‌ بۆچونی من به‌بێ‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ فیکری‌و ئایدیۆلۆژی‌و سیاسییه‌ی حیزبی شیوعی، که‌ هه‌مان هه‌ڵوێستی شۆڤێنیستانی عه‌ره‌ب بو، ئاسان نه‌بو داگیرکردنی کوردستان لای خه‌ڵکی کوردو جوڵانه‌وه‌ی کورد، هێنده‌ به‌ ئاسانی بگۆڕدرێت به‌ راستییه‌کی قبوڵکراو.

2- له‌دوای کودێتای 1958 عێراق له‌ کۆلۆنیالیزمی به‌ریتانی رزگاربو، به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌مه‌ ته‌نها رزگاربونی عه‌ره‌بی عێراق بو، نه‌ک کورد، چونکه‌ بۆ کورد ته‌نها جۆری چه‌للاده‌که‌ی- داگیرکه‌ره‌که‌ی گۆڕدرا‌و توندتر که‌وته‌ به‌ر په‌لاماری ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب. ته‌نها دوای سێ‌ سال (ساڵی 1961) ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بیی عێراق شه‌ڕێکی شۆڤێنیستانه‌ی له‌دژی گه‌لی کورد هه‌ڵگیرساند، که‌ سه‌رئه‌نجام به‌ ئه‌نفال‌و کیمیابارانکردنی هه‌ڵه‌بجه‌ گه‌یشت. له‌ هه‌ندێک سه‌رده‌می ئه‌م شه‌ڕه‌ شۆڤێنییه‌ به‌رده‌وامه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا، حیزبی شیوعی پاڵپشت‌و ته‌نانه‌ت دارده‌ستی ده‌وڵه‌تی عێراق بو، هه‌ر کاتێک ئه‌م حیزبه‌ په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی عێراق باش یان ئاسایی بوایه،‌ ئه‌وا پشتی ده‌وڵه‌ت‌و شه‌ڕه‌کانی ده‌گرت، بۆ نمونه‌ له‌ سه‌ده‌می عه‌بدولکه‌ریم قاسمدا (1961 تا 1963) دواتر له‌ سه‌رده‌می به‌عسدا (1974- 1975) هه‌روا (1977- 1978)، به‌ کورتی حیزبی شیوعی به‌ لایه‌وه‌ گرنگ نه‌بو کورد ده‌کوژرێت‌و وڵاته‌که‌ی وێران ده‌کرێت، به‌ڵکو ئه‌وه‌ گرنگ بو کێ‌ ئه‌م کاره‌ ده‌کات، دۆسته‌که‌ی خۆی یان دوژمنه‌که‌ی! بۆیه‌ ته‌نها ئه‌و کاتانه‌ له‌سه‌ر کوشتاری کوردو وێرانکردنی کوردستان هه‌ڵوێستی توندی ده‌گرت ئه‌گه‌ر خۆشی به‌ر په‌لاماری ده‌وڵه‌ت بکه‌وتایه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و راستییه‌ ده‌سه‌‌لمێنێت که‌ ئه‌م حیزبه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی له‌ شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردو به‌دواوه‌ زۆرترین ئه‌ندامانی له‌نێو کورددا بو، که‌چی له‌ ناوه‌رۆکدا له‌ حیزبی عه‌ره‌ب‌و حیزبێکی عه‌ره‌بی زیاتر ده‌رنه‌چو، ئه‌مه‌ش پرسیارێک دێنێت: ئایا له‌ وڵاتانی فره‌نه‌ته‌وه‌دا که‌ سته‌می نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌، حیزبێکی سه‌رتاسه‌ری (ئایدۆلۆژیاکه‌ی کۆمۆنیستی یان لیبرال یاخود ئیسلامی بێت)، ده‌توانێت به‌ یه‌ک ئه‌ندازه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست‌و نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست داکۆکی بکات‌و له‌ یه‌ک کاتدا حیزبی نه‌ته‌وه‌ی سته‌مکارو نه‌ته‌وه‌ی سته‌ملێکراو بێت؟ له‌ڕاستیدا حیزبی شیوعی به‌ جه‌داره‌ته‌وه‌ سه‌لماندی که‌ سه‌رئه‌نجام حیزبی عه‌ره‌بی عێراق بو نه‌ک کورد، له‌کاتێکدا به‌ ده‌یان جار له‌به‌ر خاتری به‌رژه‌وه‌ندیی عه‌ره‌ب قوربانیی به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی کورد دا، که‌چی تاکه‌ جارێکیش پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ره‌فتاری نه‌کرد. (به‌ بۆچونی من هه‌ڵوێستی حیزبی توده‌ی ئێران، حیزبی کۆمۆنیستی تورکی‌و سوریش هه‌ر به‌ هه‌مانشێوه‌ بون)، له‌به‌ر ئه‌م هۆکارانه‌ بو که‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌کانی سه‌ده‌ی رابردودا به‌ هه‌زاران له‌ ئه‌ندامه‌ روناکبیره‌ کورده‌کانی ئه‌م حیزبانه‌، باوه‌إیان به‌م حیزبانه‌ نه‌ماو به‌کۆمه‌ڵ‌ جیابونه‌وه‌، سه‌رئه‌نجام ئه‌مڕۆ بۆ نمونه‌ حیزبی شیوعی عێراق‌و لقه‌‌که‌ی له‌ کوردستان وه‌ک قاوغێکی بێناوه‌رۆک‌و حیزبی موناسه‌باتی لێهاتوه‌.

3- ‌به‌ڵام له‌ڕوی رێکخستنه‌وه‌، حیزبی شیوعی وه‌ک کۆنترین مۆدێلی حیزب له‌ عێراقدا، کاریگه‌ری زۆر خراپی له‌سه‌ر جوڵانه‌وه‌ی کوردو حیزبه‌ کوردییه‌کان هه‌بو، چونکه‌ ئه‌م حیزبه‌ مۆدێلێکی ستالینی بو که‌ له‌سه‌ر سیستمی ناوه‌ندییه‌کی توندو دیسپلینی عه‌سکه‌ریانه‌‌و ملکه‌چبونی خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌‌و رێگه‌نه‌دان به‌ که‌مترین رای جیاواز دامه‌زرێنرا بو. ئه‌م مۆدێله‌ی حیزبایه‌تی، له‌ رێگه‌ی حیزبی شیوعییه‌وه‌ له‌ کوردستان‌و عێراقدا، بو به‌ تاکه‌ مۆدێلی باو. حیزبه‌ کوردییه‌کان له‌به‌ر رۆشنایی (په‌یڕه‌وی نێوخۆی) حیزبی شیوعیدا، ده‌ستوری حیزبیی خۆیان داڕشتوه‌‌و تا ئێستاش زۆربه‌یان له‌م شێوه‌ کارکردنه ده‌رباز نه‌بون.

* له‌ بواری سیاسی‌و رێکخستنه‌وه‌ تا ئێستا چه‌پی کورد گرفتاری قه‌یرانه‌‌و ناتوانێت ئه‌و سیستمه‌ مارکسی- لینینییه‌ تێپه‌ڕبکات، ئایا به‌م حاڵه‌یه‌وه‌ ده‌توانێت وه‌ک هێزێکی سیاسی له‌ مه‌یداندا خۆی بنوێنێت؟
د.ره‌فیق سابیر: راسته‌ به‌شێکی چه‌پی کورد هێشتا له‌ دۆگماو قاڵبه‌ ئاماده‌کراوه‌کانی مارکسی- لینینی ده‌رباز نه‌بون‌و په‌یوه‌ستن به‌و ئایدۆلۆژیایه‌وه‌، ئه‌مانه‌ وابه‌سته‌ی حیزبی ‌سه‌رتاسه‌ریی نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانن، ئه‌و حیزبانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌رهه‌می کلتورو ئایدیۆلۆژیای نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستن‌و ده‌ربڕی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئه‌وانن. ئه‌و چه‌په‌ پاشکۆو وابه‌ستانه‌ به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ک کۆیله‌ی فیکرو ئایدۆلۆژیای نه‌ته‌وه‌ داگیرکه‌ره‌کانی کوردستان بون که‌ ناتوانن له‌ ده‌ره‌وه‌ی سیستمی فیکریی ئه‌وان بیربکه‌نه‌وه‌، ئه‌وان ته‌نانه‌ت وه‌ک کۆمۆنیستیش هه‌ر ده‌بێت وابه‌سته‌‌و ژێرده‌ستی کۆمۆنیستانی وڵاتی میترۆپۆل بن‌و به‌ چاوی ئه‌وان کۆمه‌ڵی کوردستان بخوێننه‌وه، پێیان شه‌رمه‌ که‌ کۆمۆنیستێکی سه‌ربه‌خۆی کوردستانی بن، چونکه‌ وا فێرکراون که‌ ئه‌مه‌ جۆرێکه‌ له‌ ناسیۆنالیزم. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وان ئازادن له‌م کاره‌یانداو ئه‌مه‌‌ به‌شێکه‌ له‌ مافی خۆیان، به‌ڵام ‌مرۆڤ ناچاره‌ بپرسێت که‌ له‌کاتێکدا مارکسیزم- لینینیزم وه‌ک ئایدیۆلۆژیا‌و سیستمی سیاسی، له‌ ماڵ‌و قه‌ڵاکه‌ی خۆیدا (ئه‌وروپا) هه‌ره‌سی هێناوه‌، ئایا ده‌کرێت ئه‌م ئایدیۆلۆژیاو سیستمه‌ که‌ به‌رهه‌می کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سه‌رمایه‌داری‌و پیشه‌سازییه‌، له‌ کوردستانێکی بێ‌ سه‌نعه‌ت‌و بێ‌ پرۆلیتاریا‌دا زیندو بکرێته‌وه؟ له‌مه‌ش گرنگتر ئایا چه‌پبون هه‌وڵدانه‌ بۆ به‌خته‌وه‌رکردنی مرۆڤ‌و جوانترکردنی ژیان‌و چه‌سپاندنی پره‌نسیپی عه‌دالتخوازانه‌، یان گۆڕینی ئایدۆلۆژیایه‌که‌ (مارکسیزمی- لینینیزم) بۆ ئایین، به‌ جۆرێک که‌ ژیان‌و مرۆڤ‌و کۆمه‌ڵگه‌ به‌ جۆرێک له‌ قاڵب بدرێن‌و دابتاشرێن که‌ هێنده‌ی ئه‌و ئایدیۆلۆژیایه‌یان لێ بێت‌. ئه‌مجۆره‌ چه‌په‌ی مارکسی- لینینی له‌ کوردستاندا نه‌ک هه‌ر لاوازه‌‌و هیچ پێگه‌یه‌کی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی‌و کلتوری نییه‌، به‌ڵکو خه‌ریکه‌ وه‌ک داینه‌سۆر له‌ناوده‌چێت.

به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م چه‌په‌ وابه‌سته‌یه‌دا چه‌پی کوردستانی هه‌یه‌، که‌ چه‌پێکی سه‌ربه‌خۆیه‌‌و وه‌ک چه‌پی هه‌ر وڵاتێکی دی له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردستانه‌وه‌ (نه‌ک نه‌ته‌وه‌یه‌کی داگیرکه‌رو بێگانه‌وه‌)، بۆ کۆمه‌ڵ‌و ژیان‌و جیهان ده‌ڕوانێت، ئه‌مجۆره‌ چه‌په‌ له‌پاڵ‌ خه‌باتی کۆمه‌ڵایه‌تی‌و عه‌داله‌تخوازانه‌ی خۆیدا، ده‌خوازێت به‌شدارییه‌کی راسته‌وخۆ له‌ خه‌باتی رزگاریخوازانه‌ی‌ گه‌له‌که‌یدا بکات. به‌ واتایه‌کی دی ئه‌وان له‌ ژیانه‌وه‌، له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی کۆمه‌ڵگه‌و ژانه‌کانی نه‌ته‌وه‌که‌یانه‌وه‌ بۆ تیۆری ده‌ڕوانن. چه‌پبون لای ئه‌وان به‌ته‌نگه‌وه‌هاتنی گرفته‌ سه‌ره‌کییه‌کانی خه‌ڵکی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌یه‌ که‌ تێیدا ده‌ژین. ئه‌گه‌ر رزگاربونی نه‌ته‌وه‌یه‌ک له‌ سته‌م‌و کۆیله‌یی‌و پاراستنی زمان‌و کلتورێک له‌ کوژران، گه‌وهه‌ری چه‌پ‌و چه‌پبون نه‌بێت، ئه‌وا چه‌پبون له‌ وه‌هم‌و خورافه‌ زیاتر نییه‌.
دواجار حه‌زده‌که‌م به‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ‌ ئه‌م پرسیاره‌تاندا بڵێم که‌ هه‌ر ئایدیۆلۆژیایه‌ک (ئه‌م قسه‌یه پێموایه‌‌ بۆ ئایینیش راسته‌)، پره‌نسیپ‌و به‌هاکانی هه‌رچییه‌ک بن، سه‌رئه‌نجام له‌ پرۆسێسی پراکتیزه‌کردنیدا دو گۆڕانی گه‌وره‌ی به‌سه‌ردا دێت، یه‌که‌میان له ئاستی کۆمه‌ڵگه‌دا ئایدیۆلۆژیاکه‌ (ئایینه‌که‌) بۆ خۆبڵاوبونه‌وه‌‌و خۆگونجاندن ره‌نگی کۆمه‌ڵ‌و کلتوره‌که‌ی ده‌گرێت، دوه‌میان له‌ ئاستی تاکه‌کاندا، ئایدۆلۆژیاکه‌ (ئایینه‌که‌) هێنده‌ی سه‌ری ئه‌و که‌سانه‌ی لێدێت که‌ په‌یڕه‌و‌ی ده‌که‌ن.

* بۆ بزوتنه‌وه‌ ناسیۆنالیسته‌کان له‌ جیهانی سێیه‌مدا له‌گه‌ڵ‌ چه‌پ ئاوێته‌بون، یان بۆچی له‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌دا که‌ واز له‌ چه‌پ ده‌هێنن به‌ 180 نمره‌ ده‌گۆڕدرێن‌و رو له‌ رێکخراوه‌ ناسیۆنالیسته‌کان ده‌که‌ن؟
د.ره‌فیق سابیر: ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگاداربم، ئه‌م دیارده‌یه‌ سه‌ره‌تا له‌ وڵاتانی خۆرئاوای ئه‌وروپا، ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌ سۆسیالیست ناسرابون، ده‌رکه‌وت، دواتر له‌نێو حیزبه‌ کۆمۆنیسته‌کانی هه‌ندێک له‌ وڵاتانی جیهانی سێیه‌میشدا بڵاوبوه‌وه‌. هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بلۆکی خۆرهه‌ڵات‌و ئاشکرابونی ئه‌و تاوان‌و مرۆڤکوژییه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ به‌رامبه‌ری گه‌له‌کانی خۆیان کردبویان، نه‌ک هه‌ر خه‌ڵکی
ئه‌و وڵاتانه‌، به‌ڵکو هه‌مو دنیای هه‌ژاند. پێشتر ئه‌وجۆره‌ به‌ربه‌ریه‌ت‌و دڕندایه‌تییه‌ وه‌ک کاری ‌نازییه‌کانی ئه‌ڵمانیاو فاشیزمی ئیتاڵیادا داده‌نران، به‌ڵام دواتر ده‌رکه‌وت که‌ ئه‌وه‌ی نازیزم‌و فاشیزم له‌و دو وڵاته‌‌و هه‌ندێک شوێنی تردا کردبویان، کۆمۆنیسته‌ حوکمڕانه‌کان به‌ زیاده‌وه به‌رامبه‌ری خه‌ڵکی وڵاتانی خۆیان کردویانه‌، به‌مجۆره‌ کۆمۆنیزم‌و فاشیزم له‌ خۆرئاواو گه‌لێک شوێنی دیکه‌دا، وه‌ک دو روی دراوێکیان لێهات، بۆیه‌ زۆربه‌ی حیزبه‌ کۆمۆنیسته‌کان گۆڕدران به‌ سۆشیال دیموکرات، هه‌ندێکیشیان تێکه‌ڵی ره‌وشی ناسیۆنالیستیی وڵاته‌که‌یان بون. به‌ بۆچونی من مارکسیزم یان ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیزم، له‌ سه‌رده‌مێکی میژوییدا له‌ هه‌ر وڵاتێکدا به‌شێک بو له‌ ئایدیۆلۆژیای وڵاتپارێزی‌و خه‌باتی رزگاریخوازیی نیشتمانی، به‌ واتایه‌کی دی ئه‌م ئایدیۆلۆژیایه‌ له‌ سه‌ره‌تادا وه‌ک به‌شێک له‌ زه‌روره‌ته‌کانی خه‌باتی نیشتمانی‌و رزگاریخوازی‌و گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌رکه‌وت. له‌ روسیادا کاردانه‌وه‌یه‌ک بو دژی سته‌می پاشایه‌تی‌و شه‌ڕ، له‌ کۆمه‌ڵێک وڵاتی داگیرکراوی وه‌ک چین، ڤێتنام، لاوس، کوبا، که‌مپۆچیا، ئه‌نگۆلاو… کۆمۆنیزم له‌ ناوه‌رۆکدا له‌بری ناسیۆنالیزم، ئایدیۆلۆژیای بزاڤی رزگاریخوازیی نه‌ته‌وه‌یی‌و نیشتمانی بو له‌دژی داگیرکه‌رو بۆ سه‌ربه‌خۆبون، له‌ هه‌رکام له‌و وڵاتانه‌شدا فۆرم‌و تایبه‌تمه‌ندیی خۆی وه‌رگرت.

به‌ڵام کۆمۆنیزم دوای ئه‌نجامدانی ئه‌م ئه‌رکه‌ مێژوییه‌ گرنگه‌، گۆإدرا به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی تۆتالیتێرو ئیستیبدادی‌و خۆی بو به‌ رێگر له‌به‌رده‌م گۆڕان‌و گه‌شه‌کردنی سروشتیی ئه‌و وڵاتانه‌دا. کاتێک ئه‌م ئایدیۆلۆژیایه‌‌و مۆدێله‌کانی ده‌سه‌ڵاتی کۆمۆنێستی به‌ بنبه‌ست گه‌یشتن، سروشتییه‌ که‌ خه‌ڵکی زۆر له‌و وڵاتانه‌ به‌دوای رێگه‌یه‌کی دیکه‌دا بگه‌ڕێن. ئینتیمابون بۆ ئایدیۆلۆژیا، ئینتیما نییه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ تا مرۆڤ نه‌توانێت لێی ده‌ربازبێت. مرۆڤ ئه‌گه‌ر بڕاوی به‌وه‌ هه‌بێت که‌ ئایدیۆلۆژیا ئامرازێکه‌ بۆ به‌خته‌وه‌رکردنی مرۆڤ‌و پێشخستنی کۆمه‌ڵ‌، زۆر به‌ ئاسانی له‌کاتی پێویستدا ده‌توانێت ده‌ستبه‌رداری بێت‌و به‌ ‌ئایدۆلۆژیایه‌کی دی بیگۆڕێت. چه‌پبون له‌ زۆر وڵاتدا به‌تایبه‌تی له‌ جیهانی سێیه‌مدا، وه‌ک وتم به‌شێک بو له‌ ئایدیۆلۆژیای وڵاتپارێزی پێداویستییه‌کانی خه‌باتی رزگاریخوازیی نیشتمانی، به‌ واتایه‌کی دی ئه‌م ئایدیۆلۆژیایه‌ له‌و وڵاتانه‌دا به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وروپا، ته‌نها ئه‌وکاته‌ توانی به‌ فراوانیی جێگه‌ی خۆی له‌ کۆمه‌ڵدا بکاته‌وه‌ که‌ ملکه‌چی شه‌رایتی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی‌و کلتوریی ئه‌و وڵاتانه‌ ببێت‌و بگۆإدرێت به‌ به‌شێک له‌ فه‌زای فیکری‌و سیاسیی ئه‌وان، که‌ به‌ گشتی فه‌زای رزگاریخوازی‌و دژ به‌ کۆلۆنیالیزم‌و ده‌وڵه‌ته‌ دیکتاتۆرییه‌کان بو، واتا خه‌باتی کۆمۆنیسته‌کان له‌و وڵاتانه‌دا له‌ ناوه‌رۆکدا خه‌بات نه‌بو بۆ دامه‌زراندنی سۆسیالیزم، به‌ڵکو یان خه‌بات بو بۆ ئازادیی نه‌ته‌وه‌یی‌و نیشتمانی، یاخود خه‌بات بو بۆ دیموکراتی. بۆ ئه‌مجۆره‌ خه‌باته‌ش مه‌رج نییه‌ مرۆڤ ته‌نها به‌ ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیستییه‌وه‌ خۆی وابه‌سته‌ بکات، به‌تایبه‌تی که‌ ئه‌م ئایدیۆلۆژیایه‌ به‌ مۆدێلی حوکمڕانیشییه‌وه‌ شکستی هێنا. به‌ کورتی پێموایه‌ له‌ گه‌لێک له‌و وڵاتانه‌دا، به‌ کرده‌وه‌ جیاوازییه‌کی گه‌وره‌ له‌نێوان کارو ئامانجی چه‌پ‌و ناسیۆنالیسته‌ ئازادیخوازه‌کاندا نه‌بو، له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م وه‌رچه‌رخانه‌ له‌ زۆر شوێندا ئه‌گه‌ر به‌ رواڵه‌ت گه‌وره‌ بێته‌ به‌رچاو، به‌ڵام له‌ ناوه‌رۆکدا ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ نییه‌.

* چه‌پی ئۆرسۆدۆکس له‌م سه‌رده‌مه‌دا چی پێیه‌ بۆ وتن؟
د.ره‌فیق سابیر: به‌لای زۆره‌وه‌ هیچ، چونکه‌ چه‌پی ئۆرسۆدۆکس له‌نێو تونێلێکی داخراوی ئایدیۆلۆژیدا چه‌قیان به‌ستوه‌‌و به‌ ته‌نها بۆخۆیان‌و له‌گه‌ڵ‌ خۆیان ده‌دوێن، بۆیه‌ جگه‌ له‌ خۆیان، باوه‌ڕناکه‌م که‌سانێکی‌ ئه‌وتۆ هه‌بن که‌ گوێیان له‌ ده‌نگ‌و زایه‌ڵه‌ی ئه‌وان بێت.

* ئاسۆی چه‌پ له‌ بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی کورددا چۆن ده‌بینیت؟
د.ره‌فیق سابیر: ئاشکرایه‌ چه‌پ له‌ زۆرینه‌ی وڵاتانی دنیا که‌مایه‌تییه‌کی روناکبیری‌و سیاسییه‌، به‌ڵام زۆر گرنگه‌ ئه‌و که‌مایه‌تییه‌ له‌إوی فیکری، سیاسی‌و کلتورییه‌وه‌ کاریگه‌ری خۆی هه‌بێت. ئاسۆی چه‌پ‌و داهاتوی چه‌پ له‌ کوردستاندا تا راده‌یه‌کی زۆر به‌وه‌ به‌نده‌ که‌ تا چه‌ند چه‌په‌کانی کوردستان ده‌توانن خوێندنه‌وه‌یه‌کی تایبه‌تیی خۆیان بۆ کۆمه‌ڵی کوردستان‌و داخوازییه‌کانی خه‌ڵکی بنده‌ستی کورد هه‌بێت، ئایا ئه‌وان له‌ روانگه‌ی ئایدیۆلۆژیایه‌کی نه‌گۆڕه‌وه‌ بۆ ژیان‌و پێداویستی‌و گرفتی کۆمه‌ڵی خۆیان ده‌ڕوانن‌و سه‌رئه‌نجام واقیع‌و کۆمه‌ڵ‌ ده‌که‌نه‌ قوربانی ئایدیۆلۆژیا، یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌؟ به‌ بۆچونی من ئه‌زمونی چه‌پ له‌ جیهاندا زۆر ئه‌زمونی به‌نرخی له‌مباره‌یه‌وه‌ خستوه‌ته‌ڕو که‌ ده‌توانرێت بۆ چه‌پی کورد به‌سود بێت، به‌ڵام ئایا مرۆڤ تا چه‌ند ده‌توانێت سود له‌ ئه‌زمونی که‌سان‌و لایه‌نی دی وه‌ربگرێت؟ ئایا مرۆڤ ئه‌گه‌ر خۆی پشتی له‌ژێر باری هه‌قیقه‌تێکدا چه‌مابێته‌وه‌، ده‌توانێت بایه‌خ به‌ هه‌قیقه‌تی که‌سانی دی بدات؟

گۆڤاری رۆژه‌ڤ که‌ گۆڤارێکی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی‌و کلتورییه‌‌و له‌ تاران ده‌رده‌چێت، له‌ ژماره‌ی (3و 5)ی ساڵی 1386دا دۆسێیه‌کی تایبه‌تی به‌ناوی (کوردو بیری چه‌پ) بڵاوکردوه‌ته‌وه‌، له‌و دۆسێیه‌دا چه‌ند چاوپێکه‌وتنێکی له‌گه‌ڵ‌ کۆمه‌ڵێک روناکبیری کوردو ئێرانیدا به‌خۆگرتوه‌.

ئەم دیمانەیە بۆ گۆڤارى (رۆژەڤ) ئامادە کراوە کە بەزمانى فارسى لە (تاران) دەردەچێت، بۆ ئەوەى خوێنەرى کوریش لێى ئاگادار بێت بەباشمان زانى لە (هاوبیر)یشدا بڵاو بکرێتەوە

بەهادین نورى، رۆڵى لە کایەى سیاسی کوردستان و عێراقدا ناکۆکیی نێوان حشع و بەهادین نورى

بەشى دووەم
دیارى عەلى

بەر لەوەی کە لەکۆتایی بەشی یەکەمەوە تێهەڵچینەوە، پێویست بەوە دەکات کە چەند سەرنجێک بخەینە روو سەبارەت بەو مشتومڕانەی کە بەشی یەکەم وروژاندونی، یەکەمین ئامانجی ئەم باسە تیشک خستنە سەر بابەتێکە کە پێشتر قسەی لەسەر نەکراوە، ئەویش کاریگەری حشع لەسەر کورد و کاریگەرى کورد لەسەر حشع ، لەڕووی ئەزموون و مێژووی سیاسیەوە نەک لەڕووی بیر و ئایدیۆلۆژیاوە، کە رەنگە چەندین لێکۆڵینەوە لەبارەیەوە هەبن، لەم لایەنەشدا چەندین وتار و یادداشت و بیرەوەری هەن و بەهەند وەرگرتنی سەرجەم ئەوانەش رەنگە کارێکی ئاسان نەبێت، بۆیە ئەم باسەش دەچێتە کایەی وروژاندنی بابەتێکەوە کە چەندین لێکۆڵینەوەی تر هەڵدەگرێت، چونکە گەڕان بەدوای راستیەکاندا لەسنووری هیچ نەوەیەکدا ناوەستێت و کەسیش ناتوانێت رایگرێت، جیاوازیش لەنێوان دادگایی و لێکۆڵینەوەدا ئەوەیە کە ئەمەى دوایی دەرفەتی بەخۆداچوونەوە و ئازایەتی دان بە هەڵە دانان و داوای لێبوردن و وازهێنان دەبەخشێت بە زیندووان و ئیعتیبار بۆ فەرامۆشکراوان و کۆچکردوان دەگێڕێتەوە، لەگەڵ رێگرتن لە قۆرخکردنی مێژوو و زیندوو راگرتنی وەرچەرخانە مێژووییەکان، تۆمار کردنی مێژووش بۆ ئەوەیە کە نەکەوینە دەرەوەی مێژوو، چونکە چوونە دەرەوەی مێژوو، پاشەکشەیەکی ترسناکە، کە دیمەن و رووداوە مێژووییەکان نەک تیایدا دووبارە دەبنەوە، بەڵکو دەبارەش دەبنەوە و هەستیان پێناکرێً.

ئەمەش مایەی لەدەستدانی هەستکردن بە گۆڕانە، بەجۆرێک کەوای لێبێت کە تۆ سەدەیەک بەر لەئێستا چرکەساتی مێژوویی زیندوت هەبێت وئێستا نا، ئەگەرچی رەنگە تیژڕەوی رەوتی مێژوو لەم سەردەمەدا کەم وێنە بێت و هەوڵدان بۆ رۆیشتن لەگەڵی ئاسان نەبێت، بەڵام یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی ئەمەش دەرک کردنە بە قۆناغە مێژووییەکە و پێویستییەکانی، کە بەردەوام شتی نوێ و شتی کۆنی نوێ دێننە ئاراوە، چونکە هەمیشە مێژوویەکی شاراوە هەیە، بۆ نموونە ئەوەی لێرەدا باسکراون گۆشەنیگا و ئەزموونی هەندێک لەسەرکردە و کەسێتییە کاراکانە، لەکاتێکدا مێژوویەکی بەرامبەر هەیە ئەویش ئەو تۆمارەیە کە لای ئەو دەسەڵاتە هەبووە کە ئەمان بەرهەڵستکاری بوون، ئەوەی کە لەدوای ساڵی 2003 و پرۆسەی رزگاری عێراقەوە لەدۆسیەکانی هەواڵگری عێراقدا دەرکەوتن و ناوی فایللار یا فایلداری پێدرا، لەڕاستیشدا بڕێکی زۆر لەو دۆسیانەش لە راپەڕینی 1991 دا بەردەست کەوتن، بەڵام ئەو تەوژمی لێبوردنەی کە راپەڕین بەدوای خۆیدا هێنای ئەو وروژانەی کپ کردەوە، بەڵام لێرەدا باس لەو دۆسیانە ناکرێت بەڵکو قسە لەسەر ئەو دۆسیانە دەکرێت کە باس لەو قۆناغە مێژووییەی بەشی یەکەم دەکەن و کەلێنەکانی پڕ دەکەنەوە، ئەویش تۆمارێکی نهێنی تایبەتە بە حشع کە پۆلیسی نهێنی بەشی لێکۆڵینەوەی سەردەمی پاشایەتی لە 6 بەشدا دەریکردووە و باس لە ساڵانی 1949-1950 دەکات و 1351 لاپەڕەیە.

موسوعة سرية خاصة بالحزب الشيوعي العراق

اصدرتها الشرطة العامة

شعبة مديرية التحقيقات الجنائية ببغداد

دۆسیەکان پڕن لە دان پیانان و لێکۆڵینەوە لەگەڵ ئەو سەرکردە و ئەندامانەی حشع کە لە سەراپای عێراقدا گیراون و باسیان لە چۆنیەتی پەیوەندیکردن و جۆری پەیوەندی و چۆنیەتی کارکردنیان کردووە، هەندێک لەوانە رووخاون و بوونەتە داردەستی رژێم وەک یەهودا سدیق و رەفیق چالاک و مالک سەیف، هەندێکی تریان دوای تەواو کردنی ماوەی زیندانیان دووبارە ئازایانە تێهەڵچوونەتەوە، ئەوەی کە لەم دۆسیانەدا جێی سەرنجە ئەوەیە کە حشع وەک رێکخراوێکی رامیاری لەسەراپای عێراقدا تەشەنەی کردووە و هەموو کون و کەلەبەرێکی گرتۆتەوە و هیچ لەمپەرێکی ئیتنی و ئایینی نەبووە بۆ بوونە ئەندام تیایدا لەهەمان کاتدا پۆلیسی نهێنی سەردەمی پاشایەتی کە وەک دەزگای هەواڵگری وابووە، زۆر ورد توانیویەتی بگاتە لوتکەی سەرکردایەتی ئەم رێکخراوە کە بریتی بووە لە سکرتێر و ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی (اللجنە المرکزیە) کە تا ساڵی 1949 بە شەش لیژنە یا کۆمیتە پۆلێنی کردون:

لیژنەی یەکەم، لیژنەی دامەزرێنەری حشع و هاوڕێیانی بووە کە زۆر بە توندی سزا دراون و لەناو براون، لیژنەی دووەمیش ئەوە بووە کە دوای ئەم گورزە پێکهێنراوە و بەم جۆرە، سەرەڕای ئەو وردیەی پۆلیسی نهێنی لە دۆزینەوەی سەرانی حشع دا، حشع یش کارامەییەکی وردی نیشانداوە لە سەرلەنوێ پێکهێنانەوەی لوتکەی هەرەمەکەیدا، بزانین ئەو دۆسیە نهێنییە چی لەو بارەیەوە دەڵێت:-
دوای گیرانی دامەزرێنەری حشع و هاوڕێیانی و بەر لە سێدارەدانیان لیژنەى دووەم پێکدەهێنرێ بە سکرتاریەتی مالک سیف و ئەندامێتی هەر یەکە لە یهودا ێدیق، نافع یونس و کریکور بدروسیان و ئەمانیش دەگیرێن و لە 10/11/1948 دا لێکۆڵینەوەیان لەگەڵ دەکرێ، دوای ئەمانیش لیژنەی سێیەم پێکدەهێنرێ بەسکرتاریەتی ساسون دلال و ئەندامێتی رەفیق چالاک و ێبری عبدالکریم. سەبارەت بە نافع یونس دەڵێت:
خەڵکی هەولێر و دەرچووی کۆلیژی مافە، سەرەتا بووەتە رێکخەری کەرتی باکووری بەغدا و پاشان رێکخەری لیوای هەولێر و دواتر رێکخەری لیواکانی باکوور، بەنامەیەکی (فەهد) کە لە بەندیخانەی کوتەوە ناردبووی بۆ ئەندامێتی کۆمیتەی ناوەندی هەڵیبژاردبوو.

سەبارەت بە عەزیز محەمەد یش کە دواتر بۆ ماوەی 30 ساڵ دەبێتە سکرتێری حشع و لەو کاتەدا گیراوە دەڵێت: لە متەسەڕفیەتی هەولێر کارمەند بووە، بۆتە ئەندامی لیژنەی ناوخۆی هەولێر و دواتریش رێکخەری ئەو لیژنەیەو پەیوەندی بە (یهودا ێدیق)وە هەبووە، دواتر لەگەڵ دایکیدا دێنە بەغدا و لەخانووی چاپخانە نیشتەجێ دەبن.
لە ئێوارەی 19/18 ی 2ی 1949 هەر یەکە لە عمر علی الشیخ و عاێم الحیدری و عادل سلیم لە ماڵێکدا دەگیرێن، پۆلیس لەو ماڵەدا بۆسە دادەنێن لە قاترخانە و دواتر هەریەکە لە موسی سلیمان و رفیق چالاکیش لەوێ دەگیرێن کە ئەمانە هەموویان کورد بوون، رەفیق چالاک ئیعتیراف لەسەر سکرتێری حزب و ئەندامانی تری کۆمیتەی ناوەندی دەکات و هەریەکە لە ساسون دلال، ێبری عبدالکریم و حسقیل قوچمان و چەند کەسێکی تر لەگەڕەکی حاج فتحی دەگیرێن.

دواتر لیژنەی چوارەم پێک دێ بە سکرتاریەتی سمیر عبدالاحد و ئەندامێتی جاسم الگعان و مهدی حمید و حەمید عوسمان و عبدالوهاب الشیخلی، جاسم الگعان دوای گیرانی ئیعتیراف لەسەر ئەمانیش دەکات و جگە لە حەمید عوسمان هەموویان دەگیرێن پاش ئەمان لیژنەی پێنجەم بە سکرتاریەتی حەمید عوسمان و ئەندامێتی یعقوب قوچمان و علی حسن النجفی. دواتر علی حسن النجفی دەگیرێت و ئیعتیراف لەسەر ئەوانیتر دەکات و حەمید عوسمان دەگیرێت و یعقوب قوچمان بەردەست ناکەوێت. لێرەوە دەست دەکرێت بە پێکهێنانی لیژنەی کۆمیتەی ناوەندی شەشەم بە سکرتاریەتی بەهادین نوری کە تەوەرەی ئەم باسەیە و با بزانین لەوێدا چۆن باس لەمە دەکرێت. ئەوەی جێی سەرنجە کە لەماوەی کەمتر لە ساڵێکدا چوار سکرتێر و کۆمیتەی ناوەندی دەکەون و دەگیرێن، بەڵام بە هاتنی بەهادین نوری دۆخەکە دەگۆڕێت و وریاتر لەوانەی پێش خۆی درێژە بە کارەکان دەدات و سکرتاریەتی ئەو پێنج ساڵ دەخایەنێت و تیایدا گۆڕانی گەورە ئەنجام دەدات، سەیر لەوەدایە کە هەر لە ساڵی 1949 وە ناوی بەهادین نوری لەدۆسیەی لێکۆڵینەوەی پۆلیسدا هەبووە کە بەم جۆرە باسی لێدەکرێت: «سەرباری ئەوەی کە لەزمانی خۆی و هاوڕێیانیەوە لەبەشی یەکەمدا باسکراوە» کاتێک کۆمیتەی ناوەندی پێنجەم دەگیرێت کە بریتی بوون لەحەمید عوسمان و دەستەکەی، یەعقوب قۆچمانی ئەندامی ئەو کۆمیتەیە ناگیرێت و دەتوانێت کە ئەندامە هەڵاتووەکانی تری وەک زکی وگبانی بەرپرسی بەسرە و بەهادین نوری بەرپرسی سلێمانی و هادی سەعید بەرپرسی خوێندنگەکانی بەغدا کۆ بکاتەوە و لیژنەیەکی کاتی بۆ سەرکردایەتی حزب دروست بکاتەوە لەگەڵ بەهادین نوری و هادی سعید دا، دواتر یەعقوب قۆچمان لەڕێی خانەقینەوە دەچێتە ئێران بەهاوکاری بەرپرسی خانەقین عزالدین مەلا مجید. دواتر کۆمیتەی ناوەندی شەشەم یەکەمین کۆبوونەوەی خۆی لە مەڵبەندی حزب لە (مهدیە) ئەنجام دەدات بە ئامادەبوونی هەریەکە لە زکی وگبان و بەهادین نوری و هادی سعید و دەست بەکارەکانیان دەکەن.

دواتر دوای گیرانی بەرپرسی ناێریە عبدالعال دفتر و ئیعتیراف کردنی هادی سعید و زکی وگبان یش دەگیرێن، هادی سعید لە لێکۆڵینەوەدا دەڵێت: لەپشوی 1945 لەگەڵ (حزبی رزگاری) دا کارم کردووە و هەندێک جار لەگەڵ جەمال حەیدەری و حەمید عوسماندا لە هەولێر کۆبوونەوەمان ئەنجام داوە، لە 13ی حوزەیرانی 1949 دا و دوای گیرانی حەمید عوسمان و دەستەکەی تەنها من و یعقوب قوچمان ماینەوە و کۆبوونەوەیەکمان کرد و بڕیارمان دا کە هەریەکە لە زکی وگبان بەرپرسی بەسرە و بەهادین شێخ نوری بێن بۆ بەغدا و لە 25/6/1949دا بەهادین گەیشتە بەغدا و بووە بەرپرسی یەکەم. لەو ساتەوە لە لوتکەی سەرکردایەتی حشع دا لەکاردا دەبێت و تا ساڵی 1954 بەر دەست شاڵاوەکانی گرتنی پۆلیس ناکەوێت و چۆنیەتی گرتنیشی لەبەشی یەکەمدا باسکراوە.

ماوەى کارى بەهادین نورى وەک سکرتێرى حشع چەندین چالاکیی گرنگ بەخۆوە دەبینێت وەک سەر لەنوێ رێکخستنەوەی حشع و داڕشتنی( میساقی باسم) وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ پێویستی گۆڕانکاریەکانی قۆناغەکە چونکە یەکەمین میساقی حشع( میساقی فەهد)ی دامەزرێنەرە و دوای کۆچی ئەو حشع بە چەندین قۆناغی تردا تپَپەڕیوە و پێویستی بە ئەنجامدانی گۆڕانکاری هەبووە و ئەمەش لە میساقی باسم دا رەنگی داوەتەوە، دروستکردنی زۆرترین فشار بۆ سەر رژێمی پاشایەتی لەسەرتاسەری عێراقدا، بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە کە رژێمی پاشایەتی بەردەوام توانیویەتی لە لوتکەی سەرکردایەتی حشع بدات بێ ئەوەی حشع بتوانێت ئەهە بکات ئەگەرچی دروشمی روخاندنی ئەو رژێمەشی هەڵگرتبوو، بەهادین نوری سەبارەت بەمە دەڵێت: هەتا ساڵی 1954 تەنها دروشمی روخاندنی رژێمی پاشایەتی هەڵگیرابوو هیچ بەدیلێک لەئارادا نەبوو و لەو ساڵەوە دروشمی حکومەتی کرێکاری وەک بەدیل راگەیەندرا لەڕاستیدا بەهادین نوری لەو قۆناغەدا ببووە سەرکردیەکی کارا و جەماوەری و زۆرێک لەو کوڕ و کچانەی لەو قۆناغەدا هاتونەتە دنیاوە بەخۆشی ئەو ناو نراون باسم یا باسمە. لەقۆناغەکانی تریشدا جێدەستی دیار بووە و کەسێکی کارا و بە هەڵوێست بووە، بۆ پۆستی وەزیری کار کاندید کراوە بەڵام ئەو پۆستەی رەتکردۆتەوە و وەکو نوسەرێکیش کاریگەری و ناوبانگی خۆی هەبووە و لەمبارەیەوە دەڵێت: پاش چاپکردنی هەر دوو کتێبی (ایام ێعبە، رۆژانێکى سەخت) و (علی چفاف الهور، لەسەر رۆخەکانی زۆنگاو ،کە هەر یەکەیان (15) هەزار دانەی لێ فرۆشراوە کە ئەمە ژمارەیەکی پێوانەیی بووە بۆ فرۆشی کتێبی عێراق لەو دەمەدا.

لێرەدا هەڵوەستەیەک لەسەر وەرچەرخانێک دەکەین لە رێڕەوی خەباتی بەهادین نوریدا کە بۆتە هۆی دابڕانی لە حشع و لەچەندین گۆشەنیگاوە تیشک دەخەینە سەر ئەو هەلومەرجەی کە بە شەڕی پشتاشان ناسراوە.
بەر لە هەموو شتێک پێویستە بوترێت کە شۆڕش بەدیوێکێدا بریتیە لە پیادەکردنی توندوتیژی و بەدیوەکەی تریشیدا بریتیە لە پاساودانەوەی توندوتیژی لەڕێی ئەوەی کە پێی دەوترێت راگەیاندن یا هۆشیاری شۆڕشگێریی، بەڵام ئەوەی گرنگە بریتیە لە رێبازی شۆڕشگێری واتە ئەو بنەمایانەی کە ئاکار و رەفتاری کەسی شۆڕشگێر دیاریدەکەن و پابەندی دەکەن پێوەی کە بریتین لە بنەماکانی هەڵسوکەوت لەگەڵ دۆخ و هەڵوێستە جیاوازەکاندا، بەڵام زۆر جار ئەوەی بە تیۆری دەبیسترێ یا دەخوێندرێتەوە، رەنگە لەتاقیکردنەوەیەکی راستیدا پۆچەڵ یا ئاوەژوو بێتەوە، ئەگەری روودانی ئەمەش لە خەباتی دژواری پارتیزانیدا لە ئارادایە، ئەگەر بەوردی سەرنج بدەینە ئەو گروپ و رێکخراوانەی کە خەباتی پارتیزانیان کردووە، ئەوا بۆمان دەردەکەوێت کە هیچ کات بە تەواوی نەیانتوانیوە رێکخراوێکی یەک ڕەنگ و یەک دەنگ و یەک دیسپلین دروست بکەن و زۆر جار میزاج و ئاکاری کەسی یا ناوچەیی بەسەر دیسپلینی رێکخراوەییدا زاڵ بووە، هەر چۆنێک بێت گەرچی پارتیزانان رەنگە لەقۆناغێکدا وەک فریادڕەس تەماشا بکرێن بەڵام فریشتە نین و لە هەڵە و کەموکوڕی بەدەر نین، ئەو کار و چالاکیانەش کە لەو قۆناغەدا بەجوامێری دادەنرێن رەنگە لەقۆناغێکی تردا بەو جۆرە تەماشا نەکرێن. ژیان لە گۆڕاندایە و ئەوەی لەگەڵ گۆڕاندا رێنەکات و نەگونجێ جێ دەمێنێ و هیچ کاتیش درەنگ نیە بۆ سەرەتایەکی نوێ و گەر مەرگیش مەودا نەدا دەکرێ راسپاردە بەردەوام بێ.

رەنگە بوتربَت کە لێکدانەوەى روداوەکان لە دبدى ئەمرۆوە نادادپەروەرانە بێت ،بۆیە لێرەدا چەند سەرنجێکى بەراورکارانە دەخەینە روو : یەکەم لەو رۆژگارانەدا شۆرشى چەکداریی و شەرى پارتیزانى برەوى هەبووەو تەنانەت بریتى بووە لە شێوازێکى ژیان بنەماى سەرەکیی ئەمەش ئازایەتى بووە لە شەردا کە ئەمەش لە پراکتیکدا بریتیە پیادەکرنى توندوتیژى ئەگەرچى لەودەمەدا چەندین ململانێى فیکریی لە ئارادا بوون بەڵام قسەى دوایی هەر بۆ هێز بووە، سەرباری کێشە سیاسی و فیکریەکانیش، کێشەی میزاجی و خێڵەتی و هەرێمی هاتونەتە ئاراوە، هەموو ئەمانەش وایان کردووە کە کێشەکان تەنها بە چەک یەکلایی بکرێنەوە، دیارە هەر دەستە و لایەنێکیش بە قۆرخ کردن یا دەست بەسەراگرتنی ناوچەیەک دڵخۆش بوون و بە دەسکەوتێکی گرنگیان زانیوە، بەڵام ئەمە لەڕووی ستراتیژییەوە هیچ بایەخێکی نەبووە، چونکە قوڵبوونەوەی ململانێکان بۆتە مایەی نیگەرانی خەڵکی ناوچەکان، سەرباری فشاری بژێوی، شەڕیش ژیانی خستوونەتە مەترسییەوە و، هەڵوێستیان چۆڵکردن یان بوونە چەکداری رژێم بووە. لەم بارانەشدا شەڕکەران لە خراپترین باری دەروونی و میزاجیدا بوون و ئەمەش رەنگدانەوەی خراپی هەبووە لەسەر رەوشەکان.

سەرباری بوونی سیخوڕ و خەت مایل کە ئەمانیش رۆڵیان هەبووە لە هێنان و بردنی زانیاری و ئاگر خۆشکردن. لە رووی سیاسی و مەیدانییشەوە حشع یەکێک بووە لەو هێزانەى کە رۆڵى ناوبژیوانى بینیوە لە تبَوان هێزە ناکۆکەکانداو خودى بەهادین نورى وەک سەرکردەیەکى حشع رۆڵیکى بەرچاوى هەبووە لەو بوارەدا و ئەمش کارێکى پر بایەخ بووە ، دواى ئەوەى ینک بە ئەندامێتى پارتى قایل نابێت لە بەرەى (جوقد) دا، حشع بۆ لە خۆگرتنى پارتى بەرەیکى تر پێک دێنێ بە ناوى (جود) بەڵام دواتر ئەم بەرەیە بە (حشع) یشەوە دەبێتە بەرەیەکى دژ بە ینک ، دیارە ئەمەش چەندین هۆکارى هەبووە دیارترینیان ناکۆکى کۆنى نێوان پارتى و دواتریش حسک ،پاشان هاوکارى ینک بۆ (حدکا) و شەرکردن لە دژى ئێران، رێباز لەمبارەیەوە دەڵێت:

سوپای پاسداران زۆریان بۆ هێزەکانی حدکا هێنابوو، «قاسملو» داوای کۆمەکی لە یەکێتی و حشع کرد، حشع نەچوونە ژێر باری دژایەتی ئێرانەوە، یەکێتی هێزێکی بەناوی هێزی پشتیوان نارد بە هانایانەوە کە لە 4/9/1982 بەرەو ئەوێ بەڕێکەوتن و تووشی چەندین شەڕی دژوار بوون لەگەڵ هێزەکانی ئێران و نەیارانی(قەندیل بەغداى هەژاند ).
بەڵام پشکۆ نەجمەدین باس لە ئاکامى ئەم هەلوێستەى ینک دەکات:
هێزى پشتیوان نازناوى ئەو هێزە بوو کە لە سپتامبەرى 1982 دا بۆ پشتگیریی حدکا ئاودیوى سنور بوون.
حشع وردبینتر لە مەترسیی دۆ خەکە گەیشتبو و خۆى لە شەرێکى بێئاکام نەهاویشت، ئەم سیاسەتە خەندەقێکى قوڵى لە نێوان(ئێران و جود) و یەکێتیدا هەڵکەند کە پاشتر رووباری خوێنی لێکەوتەوە و پاش ساڵێک یەکێتی بە ناچاری سازشی لەگەڵ بەعس کرد، مفاوەزات پشوودانێک بوو، دەروازەیەک بوو بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە سیاسییەی (ی.ن.ک) تێی کەوتبو (ئەزمون یاد).

بەم جۆرە جود بە هاندانى ئێران دەکەونە دژایەتى ینک ، حشع یش لەمەوە دەگلێت، «بەهادین نوری» ئەمە بە هەڵەیەکی سیاسی بانیخێڵانی دەزانێت، کە لە ئەنجامی ئەو بۆشاییەوە بووە کە سەفەری ئەمان بۆ کۆبوونەوەی مەکتەبی سیاسی لە دەرەوە دروستی کردووە و دەڵێت:
لەگەڵ ئەوەشدا نەمانتوانی کە لە (نیڤ ئاڤ) وە بچین بۆ سوریا و بەناچاری گەڕاینەوە و لەئێوارەی دوایین رۆژی ساڵی 1981 دا گەیشتینە بنکەکانمان لە (پشتاشان) و دوای ئەوەی گەشتەکەمان دوو مانگی پێچوو گەڕاینەوە بۆناو کێشەی تێوەگلانى پێشمەرگەکانمان لەشەڕی براکوژی رێکخراوە کوردستانییەکان لەسەرەتای ئەیلولی 1982 کۆبوونەوەیەکی حزبی سەربازیی گشتی سازدرا بۆ باسکردنی بنیادنانەوەی رێکخراوە حزبی – سەربازییەکان و دیاریکردنی جۆری پەیوەندی لەنێوان کاری حزبی و سەربازیدا. لەو کۆبوونەوەیەدا سکرتێری حزب «عەزیز محەمەد» ئەندامانی تری مەکتەبی سیاسی لە دەرەوە بەشدار بوون و بڕیار درا کوردستان بکرێت بە سێ هەرێمەوە: سلێمانی _ کەرکوک، هەولێر، بادینان و هەر بڕیارێک کە دەدرێت دەبێت پێشتر کۆمیتەی ناوەندی یا مەکتەبی سیاسی لێ ئاگادار بێت.
من کرام بە بەرپرسی هەرێمی سلێمانی _ کەرکوک و دواتر دێی (حاجی مامەند)مان کردە بنکەی هەرێمی سلێمانی _ کەرکوک.

پاش ماوەیەک لەبەر نەخۆشی چوومە تاران و سەردانی نەخۆشخانەی سۆڤێتیم کرد، لەگەڕانەوەمدا لەبنکەی (کەڕەجاڵ) بە بۆنەی سەری ساڵی تازەی 1983 وە ئاهەنگمان گێڕا. شەوی دواتر بەرەو شارباژێڕ کەوتینە رێ کاتێک گەیشتین بنکەی (حاجی مامەند) سەیر دەکەین یەکێتیش ئەوێیان کردووە بە بنکەی هەرێمەکەیان و مەلا بەختیار بەرپرسی یەکەمیەتی، پێشتر بیستبووم کە مەلا بەختیار یەکێکە لە سەرکردە توندەکانی یەکێتی و بە تایبەت کۆمەڵە، بەڵام دواتر لە نزیکەوە ناسیم و پەیوەندییەکی باشمان دروست کرد. بەڵام دواتر کێشە کەوتە ناوچەکە لە دوادوایی ئازاری 1983دا نامەیەکی مەلا بەختیارم پێگەیشت کە تیایدا وتبووی «حسک» چەند پێشمەرگەیەکی ئێمەیان لەشارەزوور کوشتووە، دواتر لەتۆڵەی ئەوەدا ئەیانەوێت بەرپرسی «حسک» عوسمانی قالە منەوەر بکوژن. بۆسەیەکی بۆ دادەنێن و تەقە لە سەیارەکەی دەکەن، بەڵام ئەوی تێدا نابێت و لەباتی ئەو جەزای عەلی کاتب دەکوژرێ کە کادیرێکی پارتی دەبێ و سەیارەکەی ئەوی پێبووە. تۆڵەی دوایی پارتیش بۆسەیەک بۆ یەکێتی دەنێتەوە و ئار پی جی یەک دەنێن بە سەیارەیەکەوە و دە کەس دەکوژن، بەمەش کێشەکە گەورە دەبێ، ئێمە هەوڵمان ئەدا کێشەکە بە ئاشتیانە چارەسەر بکەین بەپێچەوانەی داوای سەرکردایەتیەوە کە دەیویست لایەنگری (جود) بین، خەڵکی ناوچەکە وەفدێکیان بەسەرۆکایەتی (مەلا محەمەدی شارەزوری) پێکهێنا تا سەردانی لایەنە ناکۆکەکان بکات و رەوشەکە هێور بکاتەوە. بەڵام ئەمە بێ سود دەبێ و سەرەنجام ئەو پێکدادانە خوێناویە لە 20ی نیسانی 1983 دا بەڕاونانی «حسک» و پارتی لەلایەن یەکێتییەوە کۆتایی دێ.

لای ئێمە رەوشەکە ئاوا بوو بەڵام هەرێمی هەولێرى حشع گرژ بوو و بەرەو رووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ یەکێتی دەچوو، ئێمەش لەمەکتەبی سیاسییەوە بروسکەمان بۆ دەهات تا بەشداری لە شەڕدا بکەین، منیش لە 17ی نیسانی 1983 بروسکەیەکی روونم نارد بۆ مەکتەبی سیاسی کە دەربڕی خواستی سەرجەم کادیرانی هەرێمەکە بوو، تیایدا داوام کردبوو کە نەچینە ناو شەڕێکی وەهاوە چونکە تەنها رژێم لێی سودمەند دەبێ سەرباری ئەمەش لایەنی بەرامبەر لەڕووی سەربازییەوە لەئێمە بەهێزترە و چوونە ناو شەڕێکی وەهاوە خۆکوژییە. بەداخەوە وەڵامی ئەو بروسکە مێژوویەمان نەدرایەوە و هەریەکە لە کەریم ئەحمەد و یوسف حەننا(ئەبو حیکمەت) لە هەوڵەکانیاندا بەردەوام بوون بۆ لێدانی یەکێتی لە 28ی نیساندا بروسکەیەکمان بۆ هات تیایدا هاتبوو کە هێزەکانی (جود) یەکێتیان لە دۆڵی بالیسان دەرکردووە. بەڵام من و مەلا بەختیار سوربووین لەسەر ئەوەی کە شەڕ لەنێوانماندا روو نەدات، بەڵام دواتر پێی راگەیاندین کە سەرکردایەتی زۆری بۆ هیناوە تا پەلامارمان بدات، پشکۆ نەجمەدین لەمبارەیەوە دەڵێت: لە حاجی مامەند بە حیکمەتی مەلا بەختیار و ئاوەزى بەهادین نوری حشع بێ شەڕ بەرەو قەراخ پەڕینەوە.هەر سەبارەت بەمە هاورێ کاوە (هونەرمەند کاوە جوتیار) کە لە و دەمەدا لەوێ بووە دەڵێت:

من ئەو کاتە رابەر سیاسى بەتالیۆن بووم و ماوەى 5 ساڵ پێشمەرگە بوم،لەگەڵ ئەبو سەلامدا لە سەرکردایەتیەوە لە نۆکانەوە هاتینەوە بۆ حاجی مامەند ئەو کاتە شەرى پشتاشان روى دوى دابوو ،بەڵام مەلا بەختیار بە بەهادبن نورى ووت ئەگەرچى سەرکردایەتی زۆری بۆ هیناوم تا پەلامارتان بدەم بەڵام ئەبو سەلام تۆ گەورەى منى و من لەگەڵ تۆدا هیچم پێناکرێت دەتوانن بمێننەوە یا بیەرنەوە بۆ قەراخ،ئەمە هەلوێستێکى جوامێرانە بوو، لە راستیدا بەهادین نورى سەرکردەیەکى لێزان بوو ئەو ئەندامى مەکتەبى سیاسى بوو کە چى لەگەڵ پێشمەرگەدا وەک سەرکردەیەکى مەیدانیی جەولەى دەکرد و هەمیشە دمانچەیەک و نارنجۆکێکى بە قەدەوە بوو، دەبوایە ئەو سکرتێرى حشع بوایە نەک عەزیز محەمەد کە هەردەم لە دەرەوەى وڵات بو و کوتلەکەى لەباتى ئەو حشع یان هەڵدەسوراند ، دواتر بێکێشە پەریینەوە بۆ قەراخ و لەوێوە بۆ شارەزور و پاشان بۆ هەورامان.

رێبازیش سەبارە بەمە دەڵێت:
بەرپرسی هێزی ینک مەلا بەختیار رێکەوتننامەی لەگەڵ بەهادین نوری مۆر کردبوو. بەپێی ئەو رێکەوتننامەیە هێزەکانی حشع لە سلێمانی خۆیان لەو شەڕە بەدوور گرت، لەکاتێکدا هێزەکانی حشع لە هەولێر زۆر بە گەرمی پیلانی گرتنی مەڵبەندی چواری (ی.ن.ک) یان دادەڕشت. هێزەکانی جود مەڵبەندی چواریان گرت، هێزێکی گەورەی ینک یش بە سەرکردایەتی نەوشیروان بەرەو قەڵاتوکان و پشتاشان چون. هێزەکانی جود زانیاریان لەسەر ئەو هێزە نەبوو تەنها دەوری بارەگای سەرکردەکانیان قایم کردبوو.
هێزەکەی ینک لە رۆژی کرێکارانی جیهاندا پەلاماری بنکەی ئەو حزبانەی دا کە لەوێ بنکەیان هەبوو بەماوەی 24 کاتژمێر هەمووی گیرا و گورزێکی گەورە بەر حسک و حشع کەوت، هەر سێ بەرپرسی یەکەمی حشع «کەریم ئەحمەد و ئەحمەد بانیخێڵانی و ئەبو شوان» بەدیل گیران و رەوانەی سەرکردایەتی کران، لەوێ کەریم ئەحمەد و تاڵەبانی بەیانێکی دووقۆڵییان بڵاوکردەوە بۆ راگرتنی شەڕ، بەڵام هاوڕێیانى حشع ئەمەیان بە هەند وەرنەگرت، جگە لەمان 42 پێشمەرگەی تری حشع بەدیل گیران و دواتر ئازاد کران. سەرکردەکانی حسک شارەزای ناوچەکە بوون و لەقەندیلەوە ئاودیوی ئێران بوون.

شەڕی قەندیل دەرگای وتووێژی نێوان لایەنە ناکۆکەکان داخست و هەڵمەتی پڕوپاگەندەی گەورە دژی ینک کەوتە کار چەندین حزب و رێکخراو دژی ینک ناڕەزاییان دەربڕی وەک » الجبهە الدیموقراگیە لتحریر فلسگین – نایف حواتمە. الجبهە الشعبیە لتحریر فلسگین – جورج حبش، حزبی شیوعی سوری و سعودی و ئەردەنی و بەرەی رزگاری بەحرەین (قەندیل بەغداى هەژاند).
کاوە جوتیار لەمبارەیەوە دەڵێت: ئەوەى بە لامەوە سەیربوو ئەو هێزەى یەکێتى کە بەرەو پشتاشان بەرێکەوتبون بە لاى ئێمەدا رۆشتن لە نۆکان کە ئەو دەمە سەرکردایەتى حشع ى لێبوو،دیارە ئامانجى ئەو هێزە لێدانى سەرکردایەتى حشع نەبووە ئەوەندەى پەلاماردانى ئەو بنکانەى جود بووە لەوێ کە بنکە و بارەگاکانى ینک یان پەلامارداوەو دەستیان بە سەردا گرتوون .
لەو سەروبەندەدا بێ لە شەرى پشتاشان چەند روداویکى گرنگى تر رویان داوە کە پێویست ئاماژەیان پێبکرێت چونکە دور و نزیک پەیوەندییان بە دۆخەکەوە هەبووە،ئەوانیش مفاوەزاتى یەکێتى و بەعس و جیابوونەوەى ئاڵاى شۆرشە،پشکۆ نەجمەدین بەم جۆرە باس لە چەکەرەکانى جیابوونەوەى ئاش دەکات:

ئێمە چوینە پارەزان لەگەڵ سالار و شێخ عەلى و 40 تا 50 پێشمەرگە رومان لە ماڵى بەکرى حاجى سەفەرکرد، ئەو پیاوەى ماڵى لە هەرجێیەک بوایە دەبووە دیوەخانى پێشمەرگە.
سالار کتێبخانەیەکى باشى پێکەوە نابوو و کەوتینە خوێندنەوەیەکى چروپر.لەم سەروبەندەدا مەڵبەندى یەک دامەزراو مەلا بەختیار بوبە لێپرسراوى مەڵبەند و بەکرى حاجى سەفەریش کرایە بەرپرسى سەربازیی.
بنکەى ئێمە لە پارەزان بوە لانەى ئەو پێشمەرگانەى کە ناکۆکیی فیکرییان لەگەڵ کۆمەڵدا هەبو و باوەریان بە کۆمەڵە لەق ببوو بەڵام نەیان دەویست شاخ بەجێبێڵن.
من دوو ساڵ پێشتر و لەپاییزی 1979 دا و لەسەروبەندی کێشەکان هەرێمی یەک دا و لە دانیشتنێکی تایبەت بەو کێشانە لەگەڵ مام جەلالدا، هەموو وێنە رەنگینەکانى فەنتازیای شۆڕشی نێو کتێبانم دۆڕاندن و درکم کرد کە گۆڕان و نوێخوازیە جار بۆ دراوەکانی شۆڕشی نوێ جگە لەوڕێنەی شۆڕشگێڕانە شتێکی تر نین. لەمبارەشەوە نامەیەکم بۆ شار نوسی لەمەڕ جیاوازیەکانی شاخ و شار و نەبوونی هیچ دابڕانێک لەنێوان کۆن و نوێدا و ئەوەی لەناو رێکخستنی شاردا باسی لێدەکرێ لێرە پێچەوانەیە، دەبێت ناسنامە و رێبازی کۆمەڵە خورت بکرێ و لە تەوژمى جەلالیزم بپارێزرێ.
کۆنفرانس پانتاییەک بۆ خەباتی مام جەلال و نەوشیروان و گروپی زیندان بۆ وەرگرتنەوەی دەسەڵاتێکی رەها کە رۆژگاری پێشتری کوردستان لێی زەوت کردبوون و واوەتریش لاوازکردنی پێگەی ئەو گەنجانەی کە لە دۆخێکی نائاسایی کۆمەڵەدا بەهەوڵی خۆیان دەسەڵاتیان وەرگرتبوو و کۆمەڵێک پرەنسیپی فیکرییان لەسەر پاشخانی فیکریی ئارام لە کۆمەڵەدا جێگیر کردبوو.(ئاڵاى شۆرش ناوى ئەو رۆژنامەیە بوو کە ئارام لە سەرەتاى دروستبوونى کۆمەەڵدا دوو ژمارەى لێدەرکردبوو)

دوای ئازادبوونی گروپی زیندان، سالار و مەلا بەختیار و فازیل کەریم بە پشتیوانی چەندین سەرکردە و دەیان کادیری کۆمەڵە لە هەوڵی نەگەڕانەوەی سەردەمى پێشودا بوون لەبەرامبەر سەرکردایەتی کردنی نەوشیروان بۆ کۆمەڵە هەڵوێستیان وەرگرتبوو..
سەبارەت بە جیابوونەوەی ئاڵای شۆڕش، رێباز بەم جۆرە باسی دەکات:
مەلا بەختیار داوای کرد کە لە (ی.ن.ک) جیا بێتەوە، سەرەتا سەرکردایەتی یەکێتی ئەو داوایەی پەسەند کرد، بەڵام پاش لێکۆڵینەوە بۆی ساغ بۆوە کە جیابوونەوەی مەلا بەختیار زەبر لە کۆمەڵە و یەکێتی دەدات، بۆیە بڕیاریدا کە دەستگیری بکات و پێشکەش بە دادگای شۆڕش بکرێت. سەرکردایەتی (ی.ن.ک) دوای ئەوەی کە هەندێک بەڵگە و نامەیان لەلایەن تەتەرەکانی ئاڵای شۆڕش گرت کە لەنێوان خۆیاندا ئاڵوگۆڕ کرابوو بە تایبەت لەنێوان مەلا بەختیار و سالاردا، بڕیاریدا کە دەستگیری بکات و بۆ ئەو مەبەستە هێزێکی لە سەرکردایەتی بە فەرماندەیی شەوکەتی حاجی مشیر و هاوکاری حامیدی حاجی غالی و شێخ جەعفەر و مام رۆستەم و کاک وەهاب ناردە ناوچەی قەرەداغ.
ئەگەرچی (ی.ن.ک) هێزێکی گەورەی لە ناوچەی قەرەداغ و گەرمیان هەبوو، بەڵام لەبەر دوو هۆ ئەو ئەرکەی بەوان نەسپارد، یەکەم، چونکە جەبار فەرمان ئەندامی سەرکردایەتی و لێپرسراوی مەڵبەندی یەک زۆر دژی ئاڵای شۆرش بوو بۆ ئەوەی کاردانەوە و خوێن رشتن نەبێت تەنیا ئاگادار کراوە و ئەو ئەرکەی پێ نەسپێردراوە.

دووەم، چونکە زۆربەی یا هەندێک لە لێپرسراو و پێشمەرگەکان سنووری مەڵبەندی یەک سۆزیان لەگەڵ مەلا بەختیار هەبوو لەبەر ئەوەی ماوەیەک لێپرسراوی ئەو مەڵبەندە بووە، بۆیە بۆ ئەوەی پشێوی لەناو ئەو هێزانەدا دروست نەبێت ئەو هێزانە بێلایەن کران. هێزی تایبەتی سەرکردایەتی ئەو کارەیان بێ شەڕ ئەنجام دا و شەوی 1لەسەر 2/11/1985 چوونە سەر ماڵەکەی مەلا بەختیار لەتەکێ و مەلا بەختیار بەدیلی رەوانەی سەرکردایەتی کرا.
لەگەڵ مەلا بەختیار شێخ عەلی و پشکۆ و نەجمەدینیش گیران (قەندیل بەغدای هەژاند).
سەبارەت بە چارەنووسی ئاش دوای گرتنی مەلا بەختیار و برادەرانی حەمە ئاوات ئاوا باسی لێدەکات:
دوای گرتنی ئەوان، ئاڵای شۆڕش بەردەوام بوو، بارەگاکانی گواستەوە بۆ زێوە و سێ تیپیش لەگەڵ ئاڵای شۆڕش هاتنە دەرەوە، لەوێ چەند لیژنەیەکی سەرپەرشتی وەک سەرپەرشتی بۆ سەرکردایەتی لە بارودۆخێکی دیاریکراودا تا سازدانی کۆنفرانس پێک هێنرا و چەندین جار لیژنەی سەرپەرشتی لە سالار عەزیز و حاجی مەمۆ و سەلام عەبدوڵڵا و ئاسۆ عەلی پێک هێنراوە، لەساڵی 1987 لە خواکورک پلینیۆمێک بەسترا و لەو هەڵبژاردنەدا من دەنگی یەکەمم بەدەست هێنا و عیماد ئەحمەد دەنگی دووەم و شێخ حسێنە سور دەنگی سێیەم و سەلامی شێخ سدیق کە برامە دەنگی چوارەم و کاردۆ و ئەبوبەکر خۆشناو وەک یەک دەنگیان هێنا (هەڵبوون 22) سەبارەت بە مفاوەزاتیش پشکۆ نەجمەدین دەربارەی هۆکار و بارودۆخەکان دەڵێت:

ئێران و جود زۆر بۆ یەکێتی دێنن و لە پاداشتی ئەو هاوکاریەی یەکێتی بۆ حدکا قاسملو نێوانگیری لە نێوان سەرکردایەتی یەکێتی و حکومەتی بەغدا دەکات و ئەمەش مفاوەزاتی لێدەکەوێتەوە.
نەوشیروان زۆر بەوردی لە خولاندنەوە لە بازنەدا باس لە وردەکاریەکانی مفاوەزات دەکات و دەڵێت:
گفتوگۆی یەکێتی – بەعس لە رێگەی لایەنی سێهەم: (حدکا، بەتایبەت د. قاسملو دەستی پێکرد، سەرەتا قاسملو راسپاردە و قسەکانی سەرکردایەتی عێراق و یەکێتی ئەهێنا و ئەبرد، ئینجا عێراق دوو جار نوێنەری خۆی نارد بۆ گۆڕەشێر لەلای حدکا و بۆ ناوزەنگ لەسەرکردایەتی یەکێت.
ئینجا فەرەیدون عەبدولقادر بۆ تاقیکردنەوەی دەمودوانی سەرکردایەتی بەعس چووە بەغدا، بەرزان تکریتی سەرۆکی ئەو دەمەی دەزگای موخابەرات و تارق عەزیزی وەزیری دەرەوەی بینی تارق عەزیز بە فەرەیدونی وتبوو:
(ئێمە ناروخێین چونکە دنیا لە بەرامبەر ئێراندا پشتیوانیمان لێدەکات، رۆژێکیش دێ ئەم شەڕە تەواو ببێ، ئەگەر ئێستا بێن و لەگەڵمان پێک بێن چاکەیەکی گەورەمان لەگەڵ دەکەن کە هەرگیز بیرمان ناچێتەوە، خۆ ئەگەر شەڕ درێژە پێ بدەن، دوای تەواوبوونی شەڕ، ئەو سوپا زەبەلاحەی بۆ شەڕی ئەوانمان دروستکردووە ئەیهێنینە سەر ئێوە و تەفروتوناتان دەکەین).

(خولانەوە لە بازنەدا 1984 – 1988)

لەڕاستیدا ئەم قسانەی تارق حەننە چەندە دەربڕی نیازخراپی رژێم بووە، بەڵام دەکرا کە ببێتە ئامۆژگاریەکی وا کە بە قەد هەموو پرۆسەی مفاوەزاتەکە سودی هەبێت بۆ ئارامکردنەوەی بەرەی باکوور و رێگرتن لەو کارەساتانەی کە دواتر روویاندا و خێراکردنی کۆتایی هێنان بە شەڕی ئێران – عێراق، ئایا ئەمە مومکین بووە؟ وەڵامی ئەمە لای هەموو لایەنگرانی ئەو شەڕەیە و گریمانەیەکە کە شیکردنەوەی لەسنوری ئەم باسە بەدەرە.
نەوشیروان دەڵێت:

د. قاسملو لە ئەوروپاوە گەڕا یەوە بۆ بەغدا، کاربەدەستانی بەعسی بینیبوو و هاتە زیخان و داوای کرد کە لەگەڵ ئەندامانی (م.س) یەکێتی کۆ بێتەوە.
دوای ئەم دانیشتنە قاسملو گەڕایەوە بەغدا بۆ رێکخستنی سەفەری دەستەی نوێنەرایەتی یەکێتی بۆ بەغدا. سەرەتای کانونی یەکەمی 1983 یەکێتی بە بروسکە پێشمەرگەی لەڕاگرتنی شەڕ ئاگادار کرد، دوای ئەم بڕیارەی یەکێتی، سەدامیش فەرمانی بە هێزەکانی عێراق دا کە کردەوەی سەربازی لەدژی یەکێتی رابگرن.
هەر لەو ماوەیەدا دوو هەلیکۆپتەر لە زیخان نیشتنەوە، جگە لە قاسملو، نوێنەرێکی حکومەتیشیان لەگەڵ بوو کە ناوی (ئەبو سەرحان) بوو کە گەورە ئەفسەرێکی موخابەرات بوو.

دەستەی نوێنەرایەتی یەکێتی کە پێکهاتبوو لە مام جەلال و فەرەیدون و ملازم عومەر و خدر مەعسوم پێک هاتبوو دواتر مەلا بەختیار و عومەر عەزیزیشی بۆ زیاد کرا و بەو دوو کۆپتەرە لەگەڵ قاسملودا چوونە بەغدا، کاروباری پەیوەندی و هێنان و بردنی دەستەی نوێنەرایەتی بە دەزگای موخابەرات سپێردرابوو کە تازە هیسام سەباح فەخری لەباتی بەرزان کردبووە سەرۆکی ئەو دەزگایە.

دوای کۆبوونەوە مام جەلال گەڕایەوە کوردستان و وەک لە بەغدا پێک هاتبوون دەزگایەک بەناو لیژنەی تەنسیق دامەزرێنرا کە ئەرکی بریتی بوو لە چاودێری کردنی راگرتنی شەڕ و رێکخستنی پەیوەندییەکانی یەکێتی و حکومەت.
بەرەی جوقد دژی ئەم مفاوەزاتە وەستا و یەکێتی لەڕیزەکانی دەرکرد و لایەنەکانی جودیش زۆر بە توندی چوون بە گژ ئەمەدا، سوریا پێی ناخۆش بوو، چونکە پێشتر لەمە ئاگادار کراون. ئێرانیش دژی وەستان و رەفسەنجانی لە خوتبەی جومعەدا هێرشی کردە سەر.
دواتر ساردی کەوتە رەوتی گفتوگۆکەوە، ئەمەش لەبەر چەند هۆیەک بوو، بەعس لە ماوەی مفاوەزاتەکەدا کۆڕ و کۆبوونەوەی لێرە و لەوێ ئەنجام دەدا و هەوڵیان دەدا کە لە نرخی گفتوگۆ کەم بکەنەوە، هەروەها سەدام داوای لە مام جەلال کردبوو کە رێکەوتن رابگەیەنرێت و ئەویش داوای دواخستنی ئەمەی کردبوو تا دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان و موافقەتی هاوڕێکانی وەردەگرێت.

رۆژی 16ی کانونی دووەمی 1984 کۆبوونەوەی کۆمیتەی سەرکردایەتی یەکێتی لە سەرگەڵو کرا. بەعس داوای درێژەپێدانی گفتوگۆی کردەوە و لەم کۆبوونەوەیەدا وەفدێکی نوێ لە د. فوئاد و فەرەیدون و ملازم عومەر و عومەر عەزیز و مەلا بەختیار و نەوشیروان پێک هات، رۆژی 24ی کانونی دووەم چووینە دوکان و عەقید احسان الدیری بەڕێوەبەری دەزگای موخابەرات لەکەرکوک بە کۆپتەر هات بەدواماندا و چووینە کەرکوک و نانی نیوەڕۆمان لەبنکەی موخابەرات خوارد. دواتر بە ئۆتۆمبێل بەرەو بەغدا بەڕێکەوتین و لە یەکێک لە کۆشکەکانی موخابەرات دایانبەزاندین.

لەو ماوەیەدا هەندێک ئاڵوگۆڕ لەسەرانی دەزگا سەرکوتکەرەکاندا کرابوو عەلی حەسەن مەجید کرابووە بەڕێوەبەری ئەمنی عام و د. فازیل بەڕڕاک کە چەند ساڵ بوو ئەو پۆستەی هەبوو لەجێگای هیشام سەباح فەخری کرابوو بە بەڕێوەبەری دەزگای موخابەرات و بۆ شەو د. فازیل بەڕڕاک هاتە لامان مەبەستی هاتنەکەی جگە لە موجامەلە، ناسینی ئێمە و خوێندنەوەی تێگەیشتنی ئێمە بوو (خولانەوە لە بازنەدا).
دنیایەکی سەیرە، ئەو دەمەی نەوشیروان لای حسک دەستگیر دەکرێ، فازیل بەڕڕاک بەڕێوەبەری ئەمنی عام دەبێ و نامەیەک ئاراستەی حسک دەکا و پارەیەکی باش بۆ بەزیندوویی تەسلیم کردنی تەرخان دەکات، کەچی ئێستا هاتۆتە بەردەستی و هیچیشی لێناکرێت! دواتر خودی فازیل بەڕڕاکیش بە تۆمەتی بوونی پەیوەندی بە هەواڵگری سۆڤێتەوە لەناو دەبرێت ئەگەرچی ئەویش هەر خەڵکی عۆجە بوو! وردەکاری زیاتری ئەو هەوێ مفاوەزاتە لە چەندین کتێبدا هەیە و لێرەدا تەنها باسی کۆتاییەکەی دەکرێت و لەمبارەیەوە رێباز دەڵێت: لە 15/1/1985 دا یەکێتی بە بەیانێک وتووێژی لەگەڵ رژێم وەستاند بەڵام جاڕی شەڕی نەدا. (قەندیل بەغدای هەژاند).

نەوشیروانیش دەڵێت: سەعات 12ی نیوەشەوی 31/12/1985 کە دەچووینە ناو رۆژی 1/1/1986 بەعس بارەگاکانیان لە بەرگەڵو بەخەستی تۆپباران کرد و ئەمە پیرۆزبایی ئەوان بوو بۆ ساڵی نوێ (خولانەوە لە بازنەدا).
سەبارەت بە شکستی دانوستانەکە د. عەبدولستار تاهیر شەریف سیاسەتوان و ئەکادیمیست، نزیک لەڕووداو و زانیارییەکان دەڵێت:
حزبی بەعس خۆی دانی بەوەدا نا کە هۆی تێکچوونی دانوستانەکەیان لەگەڵ یەکێتی بە سەرکردایەتی مام جەلال لەسەر داوای تورکیا بووە. هەروەها تێکچوونی نێوان بەعس و حشع یش لە 1978 دا بەهۆی فشاری دەرەکی تورکیا و سعودیەوە بووە، چونکە حشع یان بە مەترسی بۆ سەر رژێمەکانیان دادەنا و دانی حوکمی زاتی بە کوردستانیشیان بە هەنگاوێک دەزانی بۆ دروستبوونی دەوڵەتی وکوردی (ململانێ لەگەڵ ژیاندا ب 2).

سەبارەت بەو خاڵەى کە لە بەشى یەکمى ئەم باسەدا تیایدا وەستاین بەهادی نورى دەڵێت:
وەڵامی ئەو بروسکە مێژوویەمان نەدرایەوە و ئەمە هیچی لەڕەفتاری سەرچڵانەی کەریم ئەحمەدی نەگۆڕی کە لە هەوڵی سزادانی (ی.ن.ک) دابوو لەکەرتی هەولێر و یوسف حەننا (ئەبوبەکر حیکمەت)یش هاوکاری بوو.
ئێمە لە کەرتی سلێمانی لەگەڵ مەلا بەختیار لەسەر ئەوە کۆک بووین کە شەڕ روونەدات، بەڵام دوای گرتنی بالیسان لەلایەن جودەوە سەرکردایەتی یەکێتی زۆریان بۆ هێنا تا پەلامارمان بدات، وەک خۆی ئەوەی پێ راگەیاندین، بۆیە لە کۆبوونەوەیەکدا بڕیارمان دا بەرەو قەراخ دوور بکەوینەوە و بە مەلا بەختیارمان وت ئێمە دەڕۆین. بەدوو مەفرەزەی گەورە بەرەو ئەوێ بەڕێکەوتین. یەکەمیان بە سەرکردایەتی مەلا عەلی لە بەرەبەیانی 30ی نیسانی 1983 بەڕێکەوتن و دووەم بە سەرکردایەتی خۆم لە 1ی ئایاردا جوڵاین و ئێوارەی رۆژی دوایی گەیشتینە (ئاوەکەڵە) و لەوێ ماینەوە لە عەسری رۆژی سێیەمدا لە ئیزگەیەکی یەکێتیەوە گوێمان لەگرتنی بنکەکانی جود بوو لە پشتاشان و راونانی پاشماوەی هێزەکانی حشع و پارتی و حسک و پاسۆک بەرەو قەندیل و ئێران.

ئەنجامی شەڕەکە ئاشکرابوو، یەکێتی لە پشتاشان تۆڵەی شکستی بالیسانیان کردەوە، بەڵام زیانی حشع لەهی حزبەکانی تر زۆرتر بوو تیایدا زیاتر لە شەست کادیری حزبیمان لەدەست دا لەگەڵ سەرجەم تفاقی سەربازی و دراویی و خۆراکی و راگەیاندن.
کەریم ئەحمەد و ئەوانەی لەگەڵی بوون لە ئەندامانی مەکتەب سیاسی و سەربازی دەیانویست ئۆباڵی هەڵەکانیان بخەنە ئەستۆی من بەوەی هەوڵم نەداوە کە لەپشتاشان پاڵپشتیان بکەم. و بەم قسانە پاساوی شکستەکەیان بدەنەوە، ئەگەرچی زۆر باش دەیانزانی کە من هەر لەسەرەتاوە لەدژی ئەو شەڕە خۆکوژیە بووم کە ئەنجامەکەی دۆڕانە، سەرباری ئەمەش تەنها ئامرازێک بۆ گەیاندنی پێشمەرگەکانمان دەمزانی لە قەراخەوە بۆ پشتاشان دەبوایە هەلیکۆپتەر بوایە.
دواتر گوێم لە راگەیاندنەکانی کەریم ئەحمەد بوو لە ئیزگەکەی یەکێتییەوە، دوای دەستگیر کردنی و تێبینی ئەوەم کرد کە ئەم قسانە بە بەراورد لەگەڵ هەڵوێستی ئەو بەر لەشەڕی پشتاشان 180 پلە جیاوازە، پاش سێ چوار رۆژ دوای ئەمە لەڕێی یەکێتیەوە نامەیەکی بۆ ناردم و داوای لێکردبووم کە پشتگیری لە هەڵوێستە نوێکەی بکەم کە دوای گیرانی گرتوویەتیە بەر، بەڵام من وتم کە ئامادە نیم وەڵامی بدەمەوە، چونکە قسەکانی هی کەسێکی دەسبەسەرە.

پاشان بەرەو شارەزور کەوتینە رێ، لەگەڵ هێزەکانی بەرپرسی حسک کاکەحەمەی حاجی مەحمود یەکمان گرتەوە و پێکەوە بۆ ماوەی چەندین هەفتە لەگوندەکانی ئەو ناوچەیەدا گەڕاین و پەیوەندی دۆستایەتیمان پتەو بوو.
دواتر بەرەو بنکەکانمان لەسورێن و گەرەجاڵ و خۆرنەوازان کەوتینە رێ.
ئیزگەکەی یەکێتی وای رادەگەیاند کە کەرتی سلێمانی لە حشع جیا بوونەتەوە، بۆیە بەیانێکمان بڵاو کردەوە کە ئێمە بەشێکی دانەبڕاوین لە حشع و دژی رەفتار و هەڵەکانی سەکردایەتی پێشووی یەکێتین.
رۆژێکیان لەپڕێکدا ئەحمەد بانیخێڵانی گەیشتە لامان و نامەیەکی مەکتەب سیاسی پێ بوو داوای لێکردین کە بیخەینە دەستەی کەرتەکەوە، پێشتر بە نەسرەدین هەورامی بینیبوو.
دوای دروستبوونی کێشە سەبارەت بە ڕووداوەکان من پێشنیازی ئەوەم کرد کە لەڕێی هەڵبژاردنەوە سەر لەنوێ سەرجەم لیژنە حزبی و سەربازییەکانمان پێک بهێنینەوە. کەچی لە 13/8/1983 دا برایم سۆفی بروسکەیەکی بە ئیمزای مەکتەب سیاسی نارد کە ئەمە پوختەکەی بوو: هەڵوەشاندنەوەی هەڵبژاردنەکە و لابردنی من و مەلا عەلی لە دەستەی کەرتەکە و دانانی بانیخێڵانی بە بەرپرسی کەرتەکە.

منیش دوای ئەمە بروسکەیەکم بۆ مەکتەب سیاسی نارد و داوای بینینیانم کرد، لە ئەیلولی 1983 وەڵام بە ئەرێ هاتەوە و لەگەڵ مەلا عەلی دا چووینە لۆلان، لەوێ عومەر الشیخ ی لێبوو کە کاری سکرتێری بەڕێوە دەبرد لە ئامادە نەبوونی عەزیز محەمەد دا کە هەمیشە لەکاتی ناخۆشی و سەختیدا لە حزب و وڵات دوور بوو. کەریم ئەحمەدیش وەک بریکاری سکرتێر دوای هەڵوێستی لەڕووداوەکانی پشتاشان دوور خرابۆوە. لەگەڵ ئەو ئەندامانەی کۆمیتەی ناوەندی کە لە لۆلان بوون لەسەر ئەوە رێکەوتین کە داوای ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەکی نائاسایی کۆمیتەی ناوەندی پێشکەش بە مەکتەب سیاسی بکەین، دوای ئەو رووداوانەی کە حزبی لەناخەوە هەژاندبوو، کەچی ئەم داوایەی ئێمە رەتکرایەوە و دوای چواردە مانگ ئەو کۆبوونەوەیە ساز کرا، منیش دیسانەوە لە کەڕەجاڵەوە چوومەوە لۆلان و نوسخەیەکی ئەو هەڵسەنگاندنەی سیاسەتی حشع م لە گەڵ خۆم برد کە لەکۆتاییەکانی 1979 و سەرەتاکانی 1980 دا نوسیبووم و هەندێ شتی ترم بۆ زیاد کردبوو، پێم وابوو کە ئێستا کاتی بڵاوکردنەوەی هاتووە و چەند نوسخەیەکی ترم لێ کۆپی کرد و دامە دەست ژمارەیەک لە ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی وەک سلێمان ئستیفان و پابت العانی و سەلیم ئیسماعیل تا تەماشای بکەن و سەرنجەکانی خۆیان لەبارەیەوە بنوسن. لە 13/6/1982 دا ئەحمەد بانیخێڵانی بە نامەیەک داوای لێکردم کە خۆم بۆ کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی ئامادە بکەم و چاوەڕێی ئەو نەبم.

کاتێک گەیشتینە لۆلان بەرپرسی راگەیاندن، کازم حەبیب (ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی) پێشوازی لێکردین بردینیە چێشتخانەکە و لەوێ پەنیر و نان و چایان پێشکەش کردین و دواتر کەوتە قسە:
بروسکەیەکم لە مەکتەب سیاسییەوە پێگەیشتووە کە داواتان لێدەکات بە پەلە بگەنە ئەوێ.
ئەمە شتێکی سەیر بوو بەلامەوە، چونکە من پێم وابوو کە مەکتەب سیاسی لە بنکەی راگەیاندنە و کۆبوونەوەکەی کۆمیتەی ناوەندیش هەر لەوێ دەگیرێت، بۆیە پێم وت:
- بارەگای مەکتەب سیاسی لەکوێیە؟
- لە بارزانە.
لەڕاستیدا ئەگەر دوژمنان هەوڵی خەڵەتاندنم بدەن ئەمە شتێکی ئاساییە، بەڵام ئەگەر ئەمە لەلایەن سکرتێری حزب و ئەندامەکانی تری مەکتەبی سیاسییەوە بێت و درۆیەکی وا رێک بخەن کە کازم حەبیب پێمی رابگەیەنێ و وام لێبکات کە لەبارەگای راستی مەکتەبی سیاسییەوە بچم بۆ جێیەکی تر کە لەوێ بگیرێم و دەستبەسەر بکرێم ئەمە شتێک بوو کە هەر بیرم لێنەکردبۆوە.

دوای دوو رۆژ رێ رۆیشتن گەیشتینە (مەرگەوەر) لە سێگۆشەی سنووری عێراق و ئێران و تورکیا تا لەبنکەی تودەییەکاندا بە دەستبەسەری بمێنینەوە بێ ئەوەی پێشتر لەوە ئاگادار بکرێین یا دادگایی یا لێپێچینەوەمان لەگەڵ بکرێت.
دواتر بۆم دەرکەوت کە بانگ کردنم بۆ کۆبوونەوەی مەکتەب سیاسی تەگەیەک بووە کە هەر لەسەرەتاوە بانیخێڵانی لێی ئاگادار بووە و بانیخێڵانی دوای گرتنی لە پشتاشان بوێری و راستگۆیی سیاسی پێشووی لەدەست دابوو.

سەبارەت بە عەزیز محەمەدیش ئەوا ئەم هەڵوێستەییم پێ سەیر نەبوو، چونکە ئەو ئامادە بوو بۆ مانەوەی لە پێگەکەیدا هەموو شتێکی دوور لە بەها و پێوانەکان ئەنجام بدات لە هاوکاری دارودەستەکەی. بەتایبەت دوای هەڵبژاردنی بەسکرتێر و لەماوەی هاوپەیمانی کلکایەتی لەگەڵ بەغدا، فێری جۆرێک لە ژیان و کارکردن ببوو کە ئیمتیازاتی سەرکردایەتی بۆی دەستەبەر کردبوو ئامادە نەبوو وازیان لێ بێنێت و بۆ ئەم مەبەستە هەمیشە کەسانی سازشکاری لە دەوری خۆی کۆ دەکردەوە، لەوانەی کە کێشەیان بۆ دروست دەکرد، بۆ خویشی دیپلۆماتێکی لێزان بوو، وای لەو کەسانەش دەگەیاند کە ئاراستەی پێچەوانەیان هەیە کە هاوسۆزی بیر و ڕایانە، بۆ نموونە لەساڵی 1980 دا وتبووی کە فەخری کەریم قبوڵ ناکات کەسێک لەخۆی بەرزتر لەگەڵیدا بێت و بە ئەنقەست شت تێکدەدات تا بیسەلمێنێت بەرپرسەکەی بێ توانایە، کەچی لە 1989 دەنگی پێدەدات و دەیکاتە ئەندامی مەکتەب سیاسییەکەی.

ئەگەر لە حەفتاکاندا و ئەوپەڕی لە 1978 – 1979 دا وازی لە سکرتاریەت بهێنایە ئەوا رێز و شکۆی خۆی زیاتر رادەگرت.
دوایی داوای بینینی بە پەلەی مەکتەب سیاسیم کرد بۆ قسە کردن لەسەر ئەمەی کە روودەدات، بەڵام وەڵام نەدرامەوە، دواتر بە تودەییەکان و دەستەی کۆنگرەی چوارەمیان راگەیاندبوو کە من هیچ سیفەتێکی حزبیم نەماوە تەنانەت ئەندامێتیش. بۆیە لە بەرەبەیانی پانزەی تەموزی 1983 دا و دوای مانگێک دەستبەسەری لەزیندانەکەی عەزیز محەمەد هەڵاتم، دوای چەند رۆژێک گەیشتمە گوندی (تەکێ)ی زێدی لەدایکبوونم، ئەوەی کە نەمدەویست بیکەم و سکرتێری حشع و مەکتەب سیاسییەکەی بەسەریاندا سەپاندم ئەویش جیابوونەوە بوو لە تەکێ. پەیوەندیم بە سەرکردایەتی یەکێتییەوە کرد و ئەوانیش مەلا بەختیاریان نارد. ( مژکرات بهاءالدین نوری)

بەهادین نوری جیابوونەوەی خۆی لە حشع رادەگەیەنێ و حزبی کۆمۆنیستی عێراق باڵی بەهادین نوری دروست دەکات. لێرەدا بیرەوەرییەکانی بەهادین نوری کە لە چاپێکى هەژارانەدا چاپکراوەو و ژیانی سیاسی لەگەڵ حشع دا کۆتایی دێت و مێژوویەکی تایبەت بە خۆی دەست پێدەکات.

بەهادین نوری لەدوایین لاپەڕەدا دەڵێت: ئەو دەمەی لە تەکێ بووم رژێم لەڕێی بەڕێوەبەری رێکخراوی هەواڵگری سەربازی ناوچەی حوکمی زاتییەوە نامەیەکی بۆ ناردم بەو هیوایەی کە بەلای خۆیاندا رامکێشن، بەڵام من وەڵامم نەدایەوە، دواتر ئەو ژنەی نامەکەی هێنابوو هاتەوە و داوای وەڵامی کرد منیش پێم وت: با ێفاْ الحافڤ و ێباح الدرە و رجاْ عبدالمجید و عایدە یاسینی هاوسەرم بەربدەن و بیاننێرنە لام، من سور دەمزانی کە کەسیان نەماون.
دواتر هەڵسەنگاندنی سیاسەتی حشع لە 1968 تا 1983م بڵاو کردەوە پاشان هەڵسەنگاندنی ساڵانی 1958 – 1968 یشم خستە سەر، ئەو نوسخەی هەڵسەنگاندنەی کە لە کەڕەجاڵەوە تا لۆلان و لەوێشەوە بۆ مەرگەوەڕ و دواتر بۆ سلێمانی و قەرەداخ لەگەڵ خۆم هێنابووم و پاراستبووم.

مۆزەخانەى سلێمانى لەبەردەم نوێبوونەوەدایە

کارلۆ چیریتى

یەک لە عەبدول ڕەقیب یوسف راوێژکاری شوێنەوار و کەمال رەشید بەڕێوەبەری شوێنەواری سلێمانی، کابینەی عومەر فەتاح باشترین کابینە بوو بۆ خزمەتی ئاسەوار و شوێنەواری کورد، یەکێک لە پرۆژە هەرە گەورەکانی پرۆژەی بوژاندنەوەی شورای بازیانە کە ئێستا لە قۆناغی کۆتاییدایە و دەبێتە دەروازەی شاری سلێمانی، سەرەڕای دروستکردنی مۆزەخانەیەکی مێژوویی و گەشتیاری لە پاڵیدا، کەمال رەشید دەڵێ: ئەم شورایە بەدرێژایی مێژوو شوێنی بەرگریکردن و هەزاران قوربانی لەپاڵیدا دراوە و پرۆژەیەکی نەتەوەیی گەورەیە و چوار ساڵە تیا دەستبەکار بوون، لە دیمانەیەکی رۆژنامەنووسیدا سەبارەت بەو هەواڵەی لەکوردستانی نوێ بڵاو کرایەوە کە گوایە ئەم شورایە هەڵەیە و نیازی رووخاندنی هەیە، کەمال رەشید سەرەڕای بەدرۆ خستنەوەی هەواڵەکە، وتیشی ئەمە پلانێکە و دەستێکی چەپەڵ لە ئارادا هەیە بۆ رێگری لەم پرۆژە نەتەوەییە، عەبدولرەقیب یوسف سەرەڕای پشتڕاستکردنەوەی بۆچوونەکەی کەمال رەشید سەبارەت بە هەوڵەکانی جێگری سەرۆکی حکومەت بۆ خزمەتکردنی ئاسەوار و شوێنەوار، باسی لەو نوسراوەش کرد کە جێگری سەرۆک وەزیران بۆ لایەنی پەیوەندیداری ناردووە سەبارەت بە نەڕووخاندنی قەبرستانی گردی جۆگە و گردی فەقییان و هێشتنەوەیان وەک شوێنەوارێک، عەبدولرەقیب سەرەڕای ئەوەی ئەم هەڵوێستەی بەرز نرخاند، وتی سلێمانی شارێکی گەورە نیە تا بڵێین شار گەورەیە و زەوی نەماوە بەڵکو لەچاو قاهیرە و ئەستەمبوڵ و تاران وەک گوندێکە کەچی لەو شارانەدا، قەبرستانەکان لەناو جەرگەی شارەکاندا پارێزراون و سوکایەتیش بە مردووەکان ناکرێت، سەیریش لەوەدایە شوێنی قەبرستانەکە موڵکی مەلا عەلی مەڵکەندیە (1928 کۆچی دوایی کردووە) بۆ قەبرستان بەخشیویەتی بە ئەوقاف کەچی ئەمڕۆ شارەوانی نایەوێ ئێسک و پروسکی مەلا عەلیش لە قەبرستانەکەدا بمێنێ.

پرۆفیسۆر ستیوارت کپسن رێنمایی بە مۆزەخانەی سلێمانی دەدات..

رۆژی 2/4/2009 پرۆفیسۆر ستیوارت کپسن کە پسپۆرێکی ئەمەریکیە لەبواری مۆزەخانە، سەردانی مۆزەخانەی سلێمانی کرد و هاشم رەشید بەرپرسی شوێنەوار و عەبدولرەقیب یوسف راوێژکاری شوێنەوار و فەرمانبەرانی مۆزەخانە پێشوازییان لێکرد، کپسن بەشەکانی مۆزەخانەی بەسەر کردەوە و لە کۆتاییدا دیمانەیەکی رۆژنامەنوسیان بۆ گرێدا و لەوەڵامی پرسیارەکاندا وتی: من خەبیری مۆزەخانەکانم لە یۆسکۆ، 20 ساڵە ئەو مۆزەخانانە بەسەر دەکەمەوە کە وڵاتەکەیان لە حاڵی شەڕدا بوون، هەروەها مۆزەخانەی روسیا و وڵاتانی بەڵتیک و ئێستا من لە سەردانەکەم بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەردانی مۆزەخانەی سلێمانی دەکەم، هەروەها وتی: ئەم مۆزەخانەیە وەک زۆربەی مۆزەخانەکانی تری ناوچەکە ئینگلیز دروستی کردوون، سەبارەت بە ئاستی مۆزەخانەکە وتی: مۆزەخانەی سلێمانی خراپ نیە و من زۆر خراپترم دیوە و لەم بارەیەوە رێنمایی خۆم ئەدەم لەبارەی داتاشۆ و شێوەی نمایش و چۆنیەتی چاککردن، هەروەها وتی مۆزەخانە دەبێت رەنگدانەوەی واقعی کۆمەڵگا بێت نەک هەر پاراستنی شتی کۆن، کپسن سوپاسی میواندارێتی خەڵکی کوردستانی کرد و وتی: خەڵکی کورد میوان دۆستن و لەناوچەکانی تر لەم جۆرە پێشوازیم لێنەکراوە، هەروەها وتی: ستافی مۆزەخانەی سلێمانی ستافێکی سەرکەوتووە و پەرۆشی کارەکانی خۆیانن.

حەسەن کیف

لەپەراوێزی سەردانەکەیدا عەبدولرەقیب یوسف راوێژکاری شوێنەوار، داوای لە کپسن کرد کێشەی حەسەن کیف لە یۆسکۆ بورووژێنێ، ئەویش بەڵێنی دا کە ناوەندەکان لەم کێشەیە ئاگادار بکاتەوە، حەسەن کیف شارێکی شوێنەواری گەورەیە لە باکووری کوردستان، بەڵام تورکیا ئەیەوێت ژێر ئاوی بکات، ئەم شوێنەوارە گرنگە گەرچی لەتورکیا بەناوچەی شوێنەواریش تۆمار کراوە، بەڵام بەهۆی سیاسەتی رەگەزپەرستیەوە دەیانەوێت ژێر ئاوی بکەن، گەر ئەم شوێنەوارە لە ئەنقەرە بوایە ئەوا تورکیا دەیکرد بە ناوچەیەکی گەشتیاری، بەڵام لە بەر ئەوەی لە کوردستانە دەیەوێت ژێر ئاوی بخات، شایانی باسە هەوڵێکی چڕ و پڕ هەیە بۆ بەرگرتن لەم هەنگاوەی تورکیا و مامۆستا عەبدولرەقیب چەندین یاداشتنامەی بۆ ناوەندەکانی بڕیار ناردووە.

کارلۆ چێریتی: کە دێمە کوردستان لەخانویەکی ئاسەواری سابونکەران دەمێنمەوە، نەک ئوتێلێکی مۆدێڕن..

لەمیانەی ئەو وەفدانەی بەردەوامن بۆ سەردانی کوردستان و مۆزەخانەکان، رۆژی 6/4/2009 پسپۆڕی شوێنەواری ئیتاڵی کارلۆ چێریتی و ستافێکی تایبەتمەندمان لە مۆزەخانەی سلێمانی بینی و دیمانەیەکی رۆژنامەنوسیمان لەگەڵیدا سازدا، کە لەسەردانی پێشتری دیمانەیەکی درێژمان لەگەڵیدا سازدا، چێریتی وتی: چوار جار هاتوومەتە کوردستان. یەکەم سەردانم ساڵی 2005 بوو، گەشەکردنی تازە لەکوردستان دەبینم لە سلێمانی و بە تایبەتی لە هەولێر کە پایتەختە، لەبواری ئاسەواریشدا سلێمانی گەشەی کردووە، خۆشحاڵم بە پرۆژەی شورای بازیان و هەردوو پرۆژەی بەیکولی و یاسین تەپە، مەبەستی سەردانەکەشی بۆ دوو مەبەست گەڕاندەوە، یەکەم/ گەشەکردنی مۆزەخانەی سلێمانی و پەرەسەندنی مۆزەخانەی هەولێر تا ئەوەی بگاتە ئاستی مۆزەخانەی سلێمانی، هەروەها بۆ سەردانی قەڵای هەولێریش، سەبارەت بە ئاستی هۆشیاری پێی وابوو زۆر لاوازە و لێرە خانووی ئاسەواری دەڕووخێنرێ و خانووی تازە دروست دەکرێت، یان وتی:

بیستوومە کە قەڵایەک لە دەربەندیخان لە نۆژەنکردنەوەیدا وێران کراوە، سەبارەت بەوەی ئایا کوردستان بە ئاسەوارەکانی دەتوانێ ببێ بە شوێنێکی گەشتیاری، چێریتی وتی: بەڵێ دەتوانرێت، کوردستان وڵاتێکی جوانە، بەڵام دەبێت بەوریاییەوە کاری بۆ بکرێت، هەروەها وتی: من چوومەتە هەورامان خانووی لێیە لەگڵ و تەختە دروستکراوە، لەبەر ئەوەی خاوچەکە زۆر جوانە دەکرێت گەشتیار بێن و ئەو خانوانە بۆ مانەوە بەکار بێنن، نەک لە ئوتێلی وەک شیراتۆندا بمێننەوە، پارەکەش بۆ خاوەنی ئەو خانوانە دەگەڕێتەوە نەک بۆ خاوەنی شیراتۆن کە لە لەندەنە، ئەمە هاندەر دەبێت کە چەندین خانووی تر دروست بکرێن، بۆ نموونە لە ئیتاڵیا/ ترنتینۆ خانو هەیە چۆڵە نوسینگەیەک هەیە گەشتیار ئەو خانوانە دەگرێت بەکرێ و لەژوورێکدا هەموو خزمەتگوزارییەکی تیاهەیە، نزیک شاخەکانە و خانووەکانیش کۆنن و ئاسەوارین، من لە سلێمانی زۆر خۆشحاڵم کە چوومەتە خانوویەکی کەلەبوری لە سابونکەران، نەک جوانترین ئوتێل. لەدواییشدا هیوای خواست جارێکی تر بۆ ماوەیەکی درێژتر لە کوردستان بمێنێتەوە.

هۆڵی مۆزەخانە سەردانی بەردەوام و گەرموگوڕی کارمەندەکانی

لەکاتێکدا وەفدی پسپۆرە بیانییەکان دێنە مۆزەخانە، بەردەوام ژمارەیەکی زۆری خوێندکاران لەهۆڵی مۆزەخانەی سلێمانی دەبینن کە لەگەڵ مامۆستاکانیان دێنە مۆزەخانە، کارلۆ چێریتی ئەم دیمەنەی بەرز هەڵدەسەنگاند.. ژمارەیەک خوێندکار دەوری یەکێ لە کارمەندەکانی مۆزەخانەی دابوو (کە پێیان دەڵێن گاید – واتە رێبەر) ئەویش بەدەنگێکی زوڵاڵ باسی کۆنترین پارچەی مۆزەخانەی سلێمانی دەکرد کە پاچێکی بەردین بوو لە دەرفەتێکدا خۆی پێناساندن وتی: ناوم «شەهین فاروق»ە و لێرە وەک گایدێک کار دەکەم کە ژمارەمان پێنج کەسە. سەبارەت بەوەی کە ئایا ئەو گایدانە پسپۆرن لە بواری ئاسەوارناسیدا، وتی: ئێمە تەنیا خولێکی دوو مانگیمان تەواو کردووە و تیایدا لەبواری مێژوویی و زانست و پراکتیکدا زانیاری چڕوپڕمان وەرگرت و ئێستا بەوپەڕی سەرکەوتووییەوە وەڵامی پرسیاری میوانەکان دەدەینەوە، «شەهێن» پێی وایە خولیا و پەرۆشی بۆ کارەکەی هاندەرێک بووە بۆی تا زیاتر هەوڵی خۆ رۆشنبیر کردن بدات و زانیاری زیاتر بەدەست بهێنێ، هەروەها ئارەزوو دەکات خولی زیاتر ببینێ، سەبارەت بە میوانە زۆرەکانیش وتی: لەکارەکەم ماندوو نابم و بەخێرهاتنی هەموویان دەکەم، چونکە بەدڵ حەز دەکەم خزمەتی مۆزەخانە بکەم.

«هێرۆ خان»یش یەکێکی ترە لەو گایدانەی کە بینیمان، سەبارەت بە میوانی مۆزەخانە وتی: میوانەکان هەمە چەشنن، بەپلەی یەکەم خوێندکاران، کە ئەمە هەنگاوێکی مۆزەخانە بوو، نوسراوی نارد بۆ پەروەردە و داوایکرد خوێندکاران سەردانی مۆزەخانە بکەن، هەروەها خوێندکارانی زانکۆ لە زانکۆی سلێمانی و کۆیە و هەولێریش لە بەشەکانی مێژوو و جوگرافیا کە دێن زانیاری وەردەگرن و راپۆرتی لەسەر ئامادە دەکەن، هێرۆ باسی هاوڵاتیانیشی کرد کە ئەوانیش بۆ زانیاری و بینینی مۆزەخانە سەردان دەکەن و رێژەشیان زۆرە..
هەر لای ئەم کارمەندە سێ خوێندکارمان دواند بەناوی «شێنێ و شنە و شەنیار» وتیان: سوپاسی گایدەکان دەکەین، زانیاریمان دەدەنێ و ئێمە لێرە بە کردەوە مێژوو دەبینین و تێگەیشتنمان بۆ بابەتەکە باشتر دەبێت.
«نیگار خان» گایدێکی ترە لە گایدەکان، سەبارەت بە خوێندکاران وتی: سەردانی ئەو خوێندکارانە بۆ مۆزەخانە سودی زۆریان پێدەگەیەنێ، جگە لەوەی ئاستیان بەرز دەکاتەوە، ئاسەواریشیان لا خۆشەویست دەکات، هەروەها وتی: هەندێ خوێندکار هەیە پرسیار زۆر دەکات و ئێمەش دەستنیشانی دەکەین بۆ مامۆستاکان، هەروەها وتی: مامۆستاکان هەوڵەکانی ئێمە بەرز هەڵدەسەنگێنن بە زارەکی یان لەدەفتەری سەردان سوپاسمان دەکەن، ئێمەش هەموو چالاکیەکانمان لەدەفتەری راگریاندا تۆمار دەکەین.

مۆزەخانەی سلێمانی هەروەک «عوسمان تۆفیق» دەڵێت (کە بەشی شوێنەواری تەواو کردووە): لەکوردستاندا پلەی یەکەمی هەیە و لە عێراق دووەمە و لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش پلەی دەیەمی هەیە، بەڵام هۆشیاری کارمەندانی مۆزەخانە رۆڵی زۆرە لەگەشە کردنی مۆزەخانەکە، «عوسمان تۆفیق» دەڵێت: من دوو دەورەم لە ئیتاڵیا دیوە و لەگەڵ کارلۆ بە پراکتیکی کارمان کردووە و سود لە رێنمایی وەفدە بیانییەکان وەردەگرین و لەکۆتاییشدا هیوای خواست «عیماد ئەحمەد»ی جێگری سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران هێندەی «عومەر فەتاح» کار بۆ ئاسەوار و مۆزەخانە بکات.
«کەمال ئەتاتورک» دەڵێت: گەر ویستت گەلێک لەناو بەری، کەلەپورەکەی لەناو بەرە، ئێمەش دەڵێین بۆ ئەوەی لەسەردەمی جیهانگیری و دڕندایەتی داگیرکەراندا دەنگ و رەنگی خۆمان هەبێت پێویستە گرنگی بە شوێنەوار و مۆزەخانە و کەلەپوری خۆمان بدەین.

دادوەرەکان دانیپیادەنێن: دەستێوەردانى حزبى لەبریارەکانى دادگادا هەیە

لە راپرسیەکدا کە سەنتەرى راپرسى کوردستان لەگەڵ چەند دادوەرێکى شارى سلێمانىء هەولێرء دهۆک ئەنجامیداوە 35%ى دادوەرەکان پێیان وایە دەستێوەردانى دەرەکى لە بارەگاى دادگادا هەیە.
سەنتەرى راپرسى لە کوردستان کە سەر بە کۆمپانیاى ووشەیە لە راپرسییەکى ئەکادیمیدا بە دابەشکردنى هەزار فۆرم بەسەر دادوەرو پارێزەرو داواکارى گشتىء فەرمانبەرانى دادگاو ئەو هاوڵاتیانەى هاتووچۆى دادگا دەکەنء لەڕٍێگاى وەڵامى پرسیارەکانەوە دەرئەنجامێکى سەبارەت بە رەوشى دادگا لە کوردستان خستەڕوو کە چاودێران بە مەترسیدار ناویان برد.. بەتایبەت کە 35%ى ئەو دادوەرانەى بەشداریان لە راپرسییەکەدا کردووە دان بەوەدا دەنێن دەستێوەردانى دەرەکى لە دادگادا هەیەو 88%ى ئەو دەستێوەردانەش حزبینء پاشان حکومىء بنکەى کۆمەڵایەتىء..هتد.

لە کۆنفرانسێکدا کە (29/3/2009) لە هۆڵى کتێبخانەى گشتى سلێمانى سەنتەرى راپرسى گرێیداء تیایدا ژمارەیەک دادوەرو یاریدەدەرو رۆژنامەنووسء چالاکوانى کۆمەڵگاى مەدەنى تیا بەشداربوو، دیراسەیەکى 79لاپەڕەییدا دەرەنجامەکان خرایەڕوو، لەلایەن پارێزەر هاوڕێ تۆفیق خوێندنەوەى بۆ کراو ئامادەبووانیش گفتوگۆى چڕوپڕیان لەسەر کرد.
مەجید ساڵح لە سەنتەرى راپرسىء رێکخەرى کۆنفرانسەکە ئامانجى راپرسییەکەى خستەڕوو کە بەرجەستەکردنى بارى دادوەر بوو لە کوردستان..
جیاوازى نێوان بۆچوونى دادوەرەکان، پارێزەرەکان.. بۆچى؟!
بەپێى راپرسییەک لە بۆچوونى پارێزەرانء هاوڵاتیانء فەرمانبەرانى دادگا بەجیاو بۆچوونى دادوەرەکان بەجیا جیاوازییەکى بەرچاو هەیە بەم جۆرە:
1- 35% دادوەرەکان پێیان وایە دەستێوەردان لە بڕیارەکانى دادگا هەیە، 58% پێیان وایە دەستێوەردان نییە.
2- 69% پارێزەرەکان پێیان وایە دەستێوەردان لە بڕیارەکانى دادگادا هەیە، 13% پێیان وایە دەستێوەردان نییە.
3- 7% دادوەران وەڵامى ئەو پرسیارەیان بە نازانم داوەتەوە، 2%پارێزەران بە نازانم وەڵامیان داوەتەوە.

لەو بەڕێزانەى سەرەوەدا جیاوازییەکى گەورە لەنێوان بۆچوونى (پارێزەرو دادوەر) دەبینین، لێرەدا دەمانەوێت وەڵامى ئەو پرسیارە بدەینەوە، ئەم جیاوازییە بۆچى؟ لەکاتێکدا هەردوولایان لە یەک یەکەى کارگێڕى کار دەکەن؟ لەبەر ئەوەى لە کوردستاندا دادوەرى پۆستێکى حیزبییە، دەبێ بزانین بۆچوونى ئەو دادوەرانەش سەربەخۆ نییە تەنیا رێژەیەکى کەمیان بە مافى خۆیان گەیشتوونەتە ئەو پۆستەو وا دیارە هەر ئەوانیشن کە بە ویژدانەوە دان بەوەدا دەنێن کە دەستێوەردان هەیە، بەڵام ئەوانى تر کە حیزبینء ریزەشیان زۆرە ئەو راستیە دەشارنەوەو وەڵامەکەیان بەپێچەوانە داوەتەوە، بەڵام حاڵەتەکە لاى پارێزەرەکان کە راپرسیەکەیان لەگەڵدا ئەنجامدراوە بەجۆرێکى ترە، بەڕێژەیەکى بەرز پێیان وایە دەستێوەردان هەیە، کە ئەمە راستیەو هەموومان لەسایەى حوکمى حزبیدا هەستى پێدەکەین، پارێزەر دادوەر کە حزب دایناوە، بۆیە پارێزەرەکان بۆچوونیان سەربەخۆیەو بەزۆرینە پێیان وایە دەستێوەردان هەیە.. سەیریش لەوەدایە کە 7%ى دادوەرەکان بە نازانم وەڵامیان داوەتەوە، لەکاتێکدا ئەم وەڵامە نەگونجاوە، چونکە مەسەلەى سەربەخۆیى دادگا راستەوخۆ پەیوەندى بە دادوەرەکانەوە هەیە، ئیتر چۆن دەبێت نەزانن دەستێوەردان هەیە یان نیە، ئەمە کۆمیدیایە کە دەروونیش
خۆى دەزانێ چى لە هەگبەکەیدا هەیە، کەچى ئەو رێژەیە لە داوەران دەڵێن ئێمە نازانین دادگا چۆن بەڕێوەدەچێ؟!
سەلام عەبدوڵڵا – بەرپرسی لقی (4)ی پارتی دیموکراتی کوردستان.
سازدانی/ ئەنوەر شارباژێڕی

پڕۆفایل
سەلام عەبدوڵڵا ساڵی 1948 لە سلێمانی لەدایک بووە، ساڵی 1974 پەیوەندی کردووە بە شۆڕشی ئەیلولەوە، پاشان چۆتە ئەڵمانیا بۆ خوێندن، دوای نسکۆ گەڕاوەتەوە کوردستان، لەساڵی 1979 چۆتە سوید و لەزانکۆی (ئۆبسالا) بەشی ئێرانناسی تەواو کردووە، ساڵی 1992 گەڕاوەتەوە کوردستان، ساڵی 1993 بووە بە یاریدەدەری پارێزگاری سلێمانی لەساڵی 2000 دەبێتە پارێزگاری سلێمانی لە ئیدارەی هەولێر. دەیان نوسینی لەگۆڤاری گوڵان و رۆژنامەکانی ناوەوە و دەرەوەی وڵاتدا بڵاو کردۆتەوە و زیاتر لە (10) کتێبی بەرهەمی چاپکراوی هەیە و ئێستاش بەرپرسی لقی (4)ی پارتی دیموکراتی کوردستانە لە سلێمانی…

ئه‌ندامه‌ نوێیه‌کانی (مه‌جلیس ته‌شریعی و ته‌نفیزی)

قادر نادر
یه‌کێک له‌و تاکتیک و فێڵه‌‌ سیاسیه‌ به‌رده‌وامانه‌ی،داگیرکه‌رانی کوردستان له‌ سه‌رکردایه‌تی کوردیان کردوه‌ ، له‌کاتی لاوازی سیاسی و سه‌ربازیان ، په‌نایان بۆ گفتۆگۆ بردوه‌‌، ئامانجی سه‌ره‌کیشیان، سود وه‌رگرتن بوه‌ له‌کات بۆ خۆ ڕێکخستنه‌وه‌یان .

له‌ 100 ساڵی رابردودش دا ، کورد ، ئه‌زمونی له‌م هه‌ڵه‌یه‌ی وه‌رنه‌گرتوه‌ ، هه‌ربۆیه‌شه‌ به‌رده‌وام هه‌مان چاره‌نوس و هاوکێشه‌ دوباره‌ ده‌بێته‌وه‌ ،هه‌رله‌چرکه‌ یه‌که‌مه‌کانیش ، له‌بڕی هێرش بردنی سیاسی ، ده‌که‌وێته‌ حاڵه‌تی به‌رگری کردنه‌وه‌ ، ‌سه‌رباری ئه‌وه‌ی له‌کاتی گفتۆگۆکان ، زۆر جار نوێنه‌رانی پله‌ یه‌کی کورد شه‌هید کراون وه‌ک شه‌هیدان ( سمکۆی شکاک و قاسملۆ). له‌م ڕوانگه‌وه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یری سه‌ره‌تای هاتنه‌ ئارای که‌مالیزم له‌تورکیا وکوردستانی باکور بکه‌ین ، قورسایی خه‌باتی ئه‌م ڕێکخراوه‌ فاشسته‌ له‌ کوردستان سه‌ری هه‌ڵداوه‌ ، که‌‌سه‌ره‌تا وه‌ک تیۆر ، دانی ناوه‌ به‌ هه‌ندێ مافی کورد ، به‌لام له‌م ڕۆژه‌ی جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتی گرتۆته‌ ده‌ست ، تائه‌مڕۆش ، به‌رده‌وام‌ له‌ ‌هه‌وڵدانه‌ بۆ له‌ناوبردنی کورد. . خودی ڕژێمی به‌عسیش ، به‌هه‌نگاوێک له‌پێشتر له‌که‌مالیزم هه‌لسوکه‌وتی کرد که‌سه‌ره‌تا دانی نا ، به‌ هه‌ندێ مافی کورد له‌ ڕیکه‌وتنامه‌ی 11 ئازار . دواتر ده‌ستی کرد به‌ سیاسه‌تی پاکتاوی ره‌گه‌زی وکۆمه‌لکوژی کورد .

ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ هاوکێشه‌ی سیاسی جیهانیش ،هێز ، ده‌بێته‌ بڕیارده‌ری بریاره‌کان ، نه‌وه‌ک ڕه‌وایی کێشه‌کان ، هه‌رله‌م بواره‌وه‌ گه‌ر ته‌نیا نمونه‌ی په‌یمانی سیفه‌ر وه‌ربگرین ، که‌ 3 ماده‌ی سه‌ره‌کی دان نان بوو ، به‌ مافه‌کانی کورد ، به‌ڵام کاتێک که‌مالیزم و تورکیا ده‌بنه‌ فه‌لسه‌فه‌ وده‌وڵه‌تێکی نوێ له‌ناوچه‌که‌ ، سیڤه‌ر ده‌بێته‌ لۆزان.
دوای ئه‌و هه‌مو ئه‌زمونه‌ی مێژوو ی نوێی گه‌له‌که‌مان و به‌تایبه‌تی ئه‌و سه‌رکردایه‌تیه‌ی زیاتر له‌ 50 ساڵه‌ ‌ باڵاده‌سته‌ له‌بڕیاری سیاسی کورد ، دوای ئه‌و هه‌مو گفتۆگۆیه‌ ‌ تێک شکاوانه‌ی له‌گه‌ڵ به‌غدا، ده‌باره‌ ئاسا گه‌یشتینه وه‌ ‌ هه‌مان هاوکێشه‌ی سیاسی ( شۆڕش ، قوربانیدان ، گفتۆگۆ ، دۆران) . ئاخر نه خوێنده‌واری سیاسیه‌ ، ئاستی هوشیاری و دیموکراتی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب ،نه‌بێته‌ پێوه‌ری سیاسی له‌بڕی په‌یمان و په‌یوه‌نده‌یه‌ سیاسیه‌کان و چه‌ند ده‌قێکی یاسایی دا !؟
گه‌ر تادوێنی له‌مێژو وانه‌ی ئه‌وه‌مان ده‌خوێند، که‌ شۆڕش و قوربانیه‌کانی کورد ، تێکشکانه‌کانی بۆ گه‌له‌کۆمه‌کی داگیرکه‌ران ئاماژه‌ پێده‌کرا ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ 17 ساڵی ده‌سه‌ڵاتی باشوری کوردستان بینیمان ، ئه‌زمون و گۆڕانێکه‌ ده‌بێت مێژوو وه‌ک کۆن نه‌خوێنینه‌وه‌ ، که‌ سه‌رجه‌م تێکشکانه‌کانی کورد بۆ پیلانی داگیرکه‌ران بگه‌ڕێنیه‌وه‌ ،بێ ئه‌وه‌ی ڕۆڵی نه‌خوێنده‌واری سیاسی و به‌رژه‌وه‌ندی پۆلێ به‌رپرسی بڕیار به‌ده‌ستی کورد له‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌لات وخۆده‌وڵه‌مه‌ند کردنی مادیان له‌سه‌ر مافه‌کانی کورد ئه‌ژمار نه‌که‌ین .

یه‌کێک له‌سیماکانی داگیرکه‌رانیش ، که‌بۆته‌ سیمای ( یه‌کێتی و پارتی )ش بێ ده‌نگ کردنی سیاسیانه‌ یه‌ ، له‌‌ به‌رامبه‌ر دانی ده‌ستکه‌وتی مادی و ده‌سه‌ڵات دا . ئه‌وه‌ی له‌ دوای سالی 2003 له‌ پارتی ویه‌کێتی له‌به‌غدا بینرا ، قورسایی کاره‌کانیان له‌وه‌ چڕبۆوه‌ ، کۆکردنه‌وه‌ی بودجه‌ی ملیاری و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ، گرێبه‌ستی نه‌وت ، نه‌وه‌ک مافه‌ سه‌ره‌کیه‌کانی کورد ؟ راستی ئه‌م وتانه‌شمان له‌ 5 ساڵی رابردو له‌کێشه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کانی ( سنوری کوردستان ، دۆسیه‌کانی کۆمه‌لکوژی کورد ، سڕینه‌وه‌ی ته‌عریب به‌بریار یاسایی ..بوه‌ که‌مترین کارو خه‌باتیان . ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌م ڕه‌فتارانه‌ی که ‌به‌ناوی نوێنه‌رانی کورد له‌به‌غدا نمایشیان کرد ، بووه‌ ‌ هۆکارێکی تر ، که‌لای بڕیار به‌ده‌ستانی به‌غداو ئه‌مه‌ریکا و ئه‌وڕپا ، سه‌نگی ماف و نوێنه‌رانی لاوازبێت .
گه‌رچی ده‌سه‌لاتی کوردی تاکه‌ لایه‌نه‌ له‌ته‌ک ناوی عیراق باس له‌ عێراقی فیدراڵی و هاوبه‌ش بونی ئه‌م عێراقه‌ درۆزنه‌ بۆ کورد عه‌ره‌ب باس ده‌کات ، به‌ڵام له‌بواری مه‌یدانی و پڕاکتیکی ، ئه‌م عێراقه‌ موڵکی به‌رپرسه‌ عه‌ره‌به‌کانه . ڕاستی ئه‌م وتانه‌شمان له‌ ره‌فتار و بڕیاره‌کانی به‌رپرسانی کورد و عه‌ره‌ب له‌به‌غدا به‌دیارده‌که‌وێت .

گه‌رچی زۆر باس له‌وه‌ ده‌کرێت که‌ د . به‌رهه‌م له‌به‌غدا که‌سێکی ئاکتیڤی کورده‌ ، به‌ ڵام له‌بواری مه‌یدانی وئه‌وه‌ی ده‌یبینین . مالیکی بڕیارده‌ری سیاسیه‌ ، مافه‌کانی کورد جێبه‌جێ ناکات و سوپا ده‌نێرێته‌ سه‌ر ناوچه‌ کوردستانیه‌کان … وه‌ گه‌رچی به‌ناو هوشیار زێباری ،وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی عێراقه‌ ، به‌لام بینیمان( تورکیا و عه‌ره‌بی عیراقی) چه‌ندین جاره‌ له‌پشتی ئه‌م وه‌زیره ‌ ، ڕێکه‌وتنامه‌ دژ به‌ کورد ئه‌نجام ده‌ده‌ن ؟ وه‌گه‌رچی به‌ناو ( بابه‌کر زێباری ) سه‌رۆکی ئه‌رکانی سوپای عێراقه‌ ، که‌چی ئه‌م سوپایه‌ هێرش ده‌کاته‌ سه‌ر کورد ، سوکایه‌تی به‌ئاڵاکه‌ی ده‌کات ، ئه‌فسه‌ران و لیوا کورده‌کان بۆ خواروی عێراق ده‌نێرێت ….. وه‌گه‌رچی به‌ناو ( عارف ته‌یفور ) جێگری سه‌رۆکی په‌ڕله‌مانی عیراقه‌ ، به‌ڵام بینیمان چۆن مه‌شهه‌دانی به‌ته‌نیا بریاری نهێنی بونی ده‌نگدان بۆ ماده‌ی 24 دا …..

وه‌گه‌رچی تاڵه‌بانی نوێنه‌ری پله‌یه‌کی کورده‌ ،وه‌ ئاکتیڤترینیانه‌ ،که‌چی هاشمی زیاتر له‌ 20 بڕیاری کوردی پاشه‌ کشه‌ پێکردوه‌ ، به‌لام خودی به‌رهه‌م سالح تائێستا نه‌یتوانیوه‌ یه‌ک بڕیاری گرنگ به‌ مالیکی پاشه‌کشه‌ پێبکات !! سه‌رجه‌م ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات که‌ نوێنه‌رانی کورد له‌به‌غدا به‌هۆی ناسنامه‌ بونی کوردی و کاره‌ قێزه‌وه‌نه‌کانیان سه‌نگیان وه‌ک ئه‌ندامه‌ کۆنه‌کانی(مه‌جلیس ته‌شریعی و ته‌نفیزی ) لێ هاتوه‌ . ته‌نیا ده‌بێت ئه‌و ڕاستیه‌ بلێێن به‌پێی ئه‌و وتانه‌ی بابه‌کر زێباری له‌ سه‌ردانه‌که‌ی بۆ دیاله‌ له‌ رۆژی 31ی ئاب ، بۆ ناو سوپای عێراق ، نیشانی دا که‌ جاش مۆدێرنێکی نوێ ی حکومه‌تی عێراقه‌ و وته‌کانی گه‌وره‌ترین سوکایه‌تی وناپاکی بوو به‌رامبه‌ر به‌کورد ، سه‌رباری ئه‌وه‌ی به‌درۆ خستنه‌وه‌ی دیداره‌که‌ی بارزانی بوو له‌گه‌ل ڕۆژنامه‌ی ( شه‌رق ئه‌وسه‌ت )
باچیتر فێڵ له‌ خۆشمان نه‌که‌ین ، ره‌فتاره‌کانی ئه‌م چه‌ند مانگه‌ی دوایی ده‌ریخست ، که‌ عێراق مولکی سیاسی عه‌ره‌به‌ و ئه‌وان بڕیارده‌ری سه‌ره‌کین به‌و په‌رت و لاوازیه‌ی ئێستاشیان ئاماده‌ نین دان به‌مافی کوردبنێن ،کوردیش پاشکۆیه‌ و ڕۆژ

فەتحوڵڵا گولەن چی لە کورد دەوێت؟

هوشیار حوسێن برایم

فەتحوڵلا گولەن پەرەپێدەر و هەڵگری ئایدیۆلۆژیی سەنتێزی «تورک-ئیسلام»، باش لەوە تێگەیشتووە کە بە رێبازی توندوتیژی…

فەتحوڵلا گولەن پەرەپێدەر و هەڵگری ئایدیۆلۆژیی سەنتێزی «تورک-ئیسلام»، باش لەوە تێگەیشتووە کە بە رێبازی توندوتیژی و قەبەی راستەوخۆ ناتوانێت تورکیا لەبەریەک هەڵوەشێنێت و باوەڕیشی بە رووخاندنی دەوڵەتی تورک نییە، تەنانەت دژی لاواز بوونیشیەتی، چونکە لە سەنتێزی ئایدیۆلۆژییەکەیدا باڵادەست بوونی تورک بەسەر ئەوانی دیکەدا هەیە.
ئەوەی گولەن مەبەستییەتی تورکێکی سەروەر و باڵادەست بە روخساری ئێستا، بەڵام بە ناوەڕۆکی ئیسلام و تەریقەتەکەی خۆی.
کاتێک لە رێبازی گولەن دەکۆڵینەوە، نمونەی مۆدێلی دەوڵەتی کۆماری ئیسلامی ئێرانمان دەکەوێتەوە بیر، دەوڵەتی فارسی ئیسلامی، واتە دەوڵەتێکی ئیسلامی لە ژێر سایەی میللەتی فارس.
شێوازی تێکۆشینی گولەن لە هەمانکاتدا بووەتە شێوازی تێکۆشینی رێکخستنەکەشی، کە بە » جەماعەتی گولەن » یان «فەتحوڵڵاچیەکان» ناسراون، ئەو شێوازەش پەروەردەکردنی جیلی منداڵ و گەنجانە بۆ ئەوەی لە دوارۆژدا بتوانێت لەو رێگەیەوە بەرێوەبەرایەتی دەوڵەت بکات بە بەرێوەبەرایەتیەکی تورک – ئیسلام.

گرتنەبەری ئەو شێوازەی تێکۆشینی پەروەردەکردنە، لە هەنووکە زیاتر ئامانجێکی درێژخایەنی هەیە، بەمەش دەتوانێ هەم دەسەڵاتدارێتی دەوڵەتی ئێستای تورک بپارێزێت لە بەرامبەر ناوەخۆ و دەرەوە، هەم دوا رۆژی دەوڵەتێکی تورکی – ئیسلامی مسۆگەر دەکات.
گولەن چالاکیەکانی بە تەنیا لە تورکیا سنووردار نەکردووە، بەڵکو لە زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی و بە تایبەتیش ئەو ووڵاتانەی پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی ئۆسمانی بوون و ئەوانەش کە تورک بە پارچەیەک لە خۆیان دەزانن لەناوچەکە.
بێگومان ئەو چالاکیانە رەهەندێکی تۆرانیزمیش لە خۆوە دەگرێت و ووزەی خۆی لە ئایدیۆلۆژیەتی سەنتێزی » تورک – ئیسلام» وەردەگرێت.
گولەنیش وەک زۆرێک لە تورکە نەژادپەرستەکان نەیتوانیوە خۆی لەو شین و گریە و رۆڕۆیە رزگار بکات کە بۆ پەرتەوازەبوونی ئیمپراتۆرییەتی ئۆسمانی دەیدەن، بۆیە ئەویش دەمارێکی دەچێتەوە سەر خەیاڵکردن بۆ بەهەشتەکەی ئۆسمانیان.

فەتحوڵلا گولەن و دەوڵەتی قووڵی پشت پەردەی تورکیا لە گەلێک خاڵی هاوبەشدا یەک دەگرنەوە، بۆیە پەیوەندی راستەوخۆ و ناراستەوخۆیان بەیەکەوە هەیە، مەسەلەی دەسەڵاتدارێتی میللەتی تورک بەسەر میللەتانی دیکە لەسەنتێزەکەی گولەندا، بۆ دەوڵەتی قووڵ مەسەلەیەکی گرنگ و ژیانییە، بۆیە ئەنجامی کارەکانی گولەن لەبابەتی تورکچێتی لەخزمەتی دەوڵەتی قووڵدایە، دەوڵەتی قووڵیش ئەو چەمکە لەخزمەتی خۆیدا دەبینێت و مەسەلەی ئیسلامیش کە بۆ کاتێکی درێژ هەڵبژێردراوە بەمەترسیەکی مەزن نابینێت، چونکە هەم دەوڵەتی قووڵ هەم دەزگاکانی دەوڵەتی رۆتینیش خاوەنی ئەزموونێکی شایستەن لە توواندنەوە و بەکارهێنان و بێ کاریگەرکردنی تێز و رێکخستنە ئیسلامیەکان لە مێژووی کۆماردا.

کورتەیەکی ژیانی فەتحولڵا گولەن

فەتحولڵا گولەن لەساڵی 1941 لەگوندێکی سەربەشاری ئەرزروم هاتۆتە دنیا، ناوی باوکی رامزە کەئیمامی مزگەوت بووە، رەفیفەی دایکی خانمی ماڵەوەبووە، لەنێوان 6 براو 2 خوشک کوڕی دووەمینیان بووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی وئامادەیی ئیمام خەتیبی تەواو کردووە، لەلایەن ئۆسمان بەکتاش دینی خوێندووە. 4 ساڵ کاری ئیمام خەتیبی لەمزگەوتەکانی شاری ئەدرنە کردووە، ئەرکی سەربازی لەئەنقەرەو ئەسکەندەرونە بەسەربردووە، لەئەدرنە کامپێکی بۆئەوانە کردۆتەوە کە باوەڕیان بەتەریقەتی سەعیدی نەورسی هەیە، لەشارەکانی مانیسیا و تورکوتلو بەشداربووانی هەبوو، چەندین کامپی لەشارەکانی دیکەش کردەوە.
لەسەردەمی کودەتای 12 ی مارتی ساڵی 1971 بەتومەتی ئیرتجا (واتە دژە عەلمانیەت) بۆ یەکەم جار کەوتە بەردەم دادگا و سێ سال زیندانی بۆ بڕایەوە تاوانەکەش وەک دادوەر ئاشکرای کرد: دژایەتی کردنی سیستەمی علمانی و هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی سیاسەت و ئابووری و کۆمەڵایەتی و حقوقی و نیزامە بنەرەتیەکانی دەوڵەتی داوە، لەشوێنی ئەوانە ئایینی بە بنچینەگرتووە و بۆ ئەوەش جەمعیەت و کۆمەلەکانی دامەزراندووە. لەئەنجامی ئەم تاوانە لەساڵی 1973 لەلایەن دایرەی سێ یەمی دادگای سەربازیەوە بەبڕیاری 242 – 146 1973 زیندانی کرا.

لە 1974 بڕیاری لێبوردن گرتیەوە و دوای 7 مانگ زیندانی ئازاد کرا، ئەوبڕیارەش لەلایەن سەرۆکی حکومەتی 37 مین بڵند ئەجەوید دەرکرا.
لەسەردەمی کودەتای سەربازی 12 ی ئەیلولی ساڵی 1980 دا، بڕیاری گرتنی بۆ دەرچوو، بەڵام لە شارەکانی ناوچەی «ئەگە» خۆی شاردەوە و لە ساڵی 1986 دەستگیر کرا، دوای لێکۆڵینەوە لەگەڵیدا سەربەست کرا.
لەساڵەکانی 1990 تا 1999 لەسەردەمی سەرۆک وەزیران تورگوت ئۆزال و تانسۆچیلەر و مەسعود یلماز و بولەند ئەجەوید، چەندین جار لەگەڵ فەتحولڵا گولەن دانیشتن و چاوپێکەوتنیان ئەنجامدا.

راپۆرتی سوسورلوک

ئەو راپۆرتەی MIT لەساڵی 1996 بۆ سەرۆک وەزیرانی ناردبوو دەربارەی فەزیحەی سوسورلوگ کە دوایش ئاشکرابوو، ناوی «فەتحوڵلا گولەن»یش دەرباز دەبێت.
جێگای باسە لەو راپۆرتەدا ناوی گەلێک لە سیاسیەکانی تورک کە لە شوێنی هەستیار و پلەی بڵند جێدەگرن و هەر یەکەیان بەشێوەیەک و لەئاستێکدا پەیوەندیان بە چەتەی سوسورلوگەوە هەیە دەرباز دەبێت.
فەتحوڵلا گولەن و سەردانی ئەمریکا
بە بیانوی چارەسەری نەخۆشی لە 10 ی ئەیلولی 1997 چوو بۆ ئەمریکا، لەئەمریکا لەگەڵ گەورە لۆبی موسەویەکان و ئەبراهام فۆخمان سەرۆکی ADL و ژۆن ئۆکۆننەری کاردینالی کەنیسەکانی کاسۆلیک چاوپێکەوتنی ئەنجامدا.
بۆیە لەبەرامبەر ئەو سەردانەشدا لە 21 ی تشرینی دووەمی 1997 گۆرگیس مەرۆڤیج نوێنەری فاتیکان لە ئەستەمبوڵ لەگەڵ کۆمەڵێک لە جەماعەتی مەسیحیە سوریانیەکان سەردانی فەتحوڵلا گولەنیان کرد.

هەوڵی AKP بۆ گولەن

حکوومەتی 59 یەمی AKP لە رێکەوتی 5 مایسی 2006 ئەو یاسایەی گۆڕی کە بە»یاسای دژە تیرۆر-TMK » ناسراوە، بە هۆی ئەو گۆڕینەوە جارێکی دیکە مەسەلەی داوای دژ بە گولەن لە چوارچێوەی تاوانی» سەرداگرتن، ترساندن، تەنگەتاوکردن، ناچارکردن» لەبەرچاو گیرایەوە، بۆیە داواکە جارێکی دیکە سەر لەنوێ رێوشوێنی یاسایی بۆ گیرایە بەرو لە ئەنجامدا بە بەرائەت قازانجی کرد.
«ئەرگون پۆیراز»ی نووسەر کە لەساڵی 1999 خاوەنی شیکایەتەکە بوو دژ بە فەتحوڵلا گولەن، جارێکی تر شکایەتەکەی برد بۆ دادگای ئەزمیر و دووبارەی کردەوە، ئەویش لەسەر بنەمای نارەزایی دژی بڕیاری ساڵی 2000 کە بۆتە هۆی نەگرتنی گولەن و هەروەها لەسەربنەمای بڕیاری «بەرائەت»ەکەی ساڵی 2006 دا. بۆیە دادگای چاو پێخشاندنەوە داوای لێکۆڵینەوەی دەرهەق بڕیارەکەی»بەرائەت»دەرکرد و دواییش لە لایەن دادگای یانزەمی سزای گرانی ئەنقەرە بڕیارەکەی «بەرائەت» هەڵوەشایەوە.

کارتە سەوزەکەی گولەن لە ئەمریکا

فەتحوڵلا گولەن لە ساڵی 2006 داوای پێبەخشیی کارتی سەوزی ئەمریکی بۆ خۆی لەدەزگا پەیوەندیدارەکانی دەوڵەتی ئەمریکا کرد، ئورهان ئەردەملی پارێزەری گولەنیش ئەو هەواڵەی بە درۆ نەخستەوە، ئاشکراشی کرد کە دەوڵەتی ئەمریکا داواکەی رەت نەکردۆتەوە.
The Economist
گۆڤاری بەناوبانگی The Economist لەرێگای پەیامنێرەکانی خۆی لەشارەکانی ئەستەمبوڵ و ئەرزروم دەربارەی فەتحوڵلا گولەن توێژینەوەیەکی 2 لاپەرەیی بڵاوکردەوە، هەروەها زۆربەی میدیا جیهانیەکان لە نزیکەوە گولەن دەناسن.
رۆژنامەکە ئلشکرایکرد کە فەتحوڵلا گولەن لەساڵی 1999 وە تا ئێستا، لەمەزرەعەیەکی تایبەتی لە هەرێمی پانسلفانیای ئەمریکا دەژێت.
قوتابخانەو زانکۆکانی فەتحوڵلا گولەن
فەتحوڵلا گولەن بە هۆی ئەو کاریگەریەی کە هەیەتی و لەڕێگای دەروێش و لایەنگیرانی توانیوویەتی نزیکەی 500 قوتابخانەی ئامادەیی و سەرەتایی، 6 زانکۆ لە 92 ووڵات دامەزرێنێت، کە تایبەتن بە پەروەردە – فێربوونی زمان، ئەو قوتابیانەی لەڕێگەی ئەو دەزگایانەوە پەروەردە دەکرێن بە 100 هەزار قووتابی مەزەندە دەکرێت. جێگای باسە ناوی قوتابخانەکانیش هەمووی تورکین.
وێنەیەکی ئەسلی دەربارەی یەکێک لەداواکانی دژ بە فەتحوڵڵا گولەن

نەخشەى سیاسى هەڵبژاردنەکان لە عێراقء کوردستاندا

کۆمسیۆنی‌ باڵای‌ سه‌ربه‌خۆی‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان له‌ عێراق،» له‌ کۆنگره‌یه‌کی‌ رۆژنامه‌نوسیدا که‌ له‌ شاری‌ به‌غدا به‌ڕێوه‌چو، ئه‌نجامی‌ سه‌ره‌تایی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاکانی‌ ئاشکرا کرد که‌ له‌ رێکه‌وتی‌ 31/1/2008دا له‌ 14 پارێزگای‌ عێراق ئه‌نجامدرا.

له‌ سه‌ره‌تای‌ کۆنگره‌ رۆژنامه‌نوسییه‌که‌دا فه‌ره‌ج حه‌یده‌ری‌ سه‌رۆکی‌ کۆمسیۆنی‌ باڵای‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان رایگه‌یاند: به‌پێی‌ وته‌ی‌ زۆربه‌ی‌ چاودێرانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاکان به‌ شێوه‌یه‌کی‌ رێک و پێک به‌ڕێوه‌چوه‌.
حه‌یده‌ری‌ وتیشی‌: زۆربه‌ی‌ ئه‌و سکاڵایانه‌ی‌ به‌ده‌ستمان گه‌یشتوه‌، به‌دواچونیان بۆ ده‌که‌ین و له‌ ئێستادا چه‌ندین سکاڵای‌ لایه‌نه‌کانمان چاره‌سه‌ر کردوه‌ و به‌دواداچونی‌ پێویستمان بۆ ئه‌نجامداون.
پاشان فه‌ره‌ج حه‌یده‌ری‌ ئه‌نجامی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ خوێنده‌وه‌ و دواتر ئه‌نجامی‌ سه‌رجه‌م پارێزگاکانی‌ دیکه‌ خرانه‌ رو به‌م شێوه‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌:

پارێزگای‌ به‌غدا:
لیستی‌ ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون: 38%
ره‌وتی‌ ئازادیخوازی‌ سه‌ربه‌خۆ: 9%
به‌ره‌ی‌ ته‌وافوق: 9%
لیستی‌ عێراقییه‌ی‌ نیشتمانی‌: 8.6%
لیستی‌ گردبونه‌وه‌ی‌ پرۆژه‌ی‌ نیشتمانی‌ 6.9%
چاکسازی‌ نیشتمانی‌ 4.2%
میسال ئالوسی‌ 1.6%
حیزبی‌ فه‌زیله‌ 1.3%
لیستی‌ مه‌ده‌نییه‌کان 1.2%
بزوتنه‌وه‌ی‌ نیشتمانی‌ بۆ چاکسازی‌ عێراق 1.1%

سه‌ره‌ڕای ته‌زوێرێکی زۆر له‌ لایه‌ ن لیسته‌که‌ی نجێفی، لیستی برایه‌تی نه‌ینه‌وا، له‌ پارێزگای موسڵ 12 کورسی مسۆگه‌ر ده‌کات:

پارێزگای‌ موسڵ:
لیستی‌ حه‌دبا 48.4%
لیستی‌ برایه‌تی‌ نه‌ینه‌وا 25.5%
حیزبی‌ ئیسلامی‌ 6.7%
به‌ره‌ی‌ توکمانی‌ 2.8%
گردبونه‌وه‌ی‌ عێراق 2.2%
شه‌هیدی‌ میحراب 2%
عێراقییه‌ 1.8%

پارێزگای‌ به‌سره‌:
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون: 37%
شه‌هیدی‌ میحراب 11.6%
گردبونه‌وه‌ی‌ عه‌داله‌ت و یه‌کێتی‌ 5.58%
ره‌وتی‌ ئازادیخواز 5%
حیزبی‌ ئیسلامی‌ عێراق 3.1%
حیزبی‌ فه‌زیله‌ 3.25%
عێراقییه‌ی‌ نیشتمانی‌ 3.2%
ره‌وتی‌ چاکسازی‌ نیشتمانی‌ 2.5%
گردبونه‌وه‌ی‌ عێراقی‌ سه‌ربه‌خۆ 1.8%
رێکخراوی‌ داد و گه‌شه‌پێدان 1.6%
گردبونه‌وه‌ی‌ چاکه‌ و چاکسازی‌ نیشتمانی‌ 1.6%

پارێزگای‌ نه‌جه‌ف:
لیستی‌ ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون: 16.2%

پارێزگای‌ ئه‌نبار:
گردبونه‌وه‌ی‌ پرۆژه‌ی‌ عێراقی‌ 17.6%
هاوپه‌یمانی‌ سه‌حوه‌ 17.1%

پارێزگای‌ دیاله‌:
به‌ره‌ی‌ ته‌وافوق 21%
هاوپه‌یمانی‌ کوردستان 17%
گردبونه‌وه‌ی‌ پرۆژه‌ی‌ عێراق 15%
عێراقییه‌ 9.5%
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون 6%

پارێزگای‌ زیقار
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون 23%

پارێزگای‌ بابل:
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون 12.5%
شه‌هیدی‌ میحراب 8.2%
ره‌وتی‌ ئازادیخوا 6.2%
ره‌وتی‌ چاکسازی‌ 4.4%

پارێزگای‌ موسه‌ننا:
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون 10.9%
شه‌هیدی‌ میحراب 9.3%
جه‌ماوه‌ر 7.1%
ره‌وتی‌ چاکسازی‌ 6.3%
ره‌وتی‌ ئازادیخواز 5.5%

پارێزگای‌ میسان:
ئیئتیلافی‌ دوڵه‌تی‌ قانون 17.7%
ره‌وتی‌ ئازادیخواز 15.2%
شه‌هیدی‌ میحراب 14.6%
ره‌وتی‌ چاکسازی‌ 8.7%
حیزبی‌ فه‌زیله‌ 3.2%

پارێزگای‌ واست:
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون 15%
شه‌هیدی‌ میحراب 10%
ره‌وتی‌ ئازادیخواز 6%
عێراقییه‌ 4%

پارێزگای‌ که‌ربه‌لا:
یوسف حبوبی‌ 13%

پارێزگای‌ سه‌ڵاحه‌دین:
به‌ره‌ی‌ ته‌وافوق 14.5%
عێراقییه‌ 13.9%
پرۆژه‌ی‌ عێراقی‌ 8.7%
پرۆژه‌ی‌ عێراقی‌ به‌ کۆمه‌ڵ 8.5%
زانایانی‌ وه‌قفی‌ عێراقی‌ 6%
به‌ره‌ی‌ تورکمانی‌ 4.8%
لیستی‌ برایه‌تی‌ کورد 4.5%

پارێزگای‌ دیوانیه‌:
ئیئتیلافی‌ ده‌وڵه‌تی‌ قانون 23.1%
شه‌هیدی‌ میحراب 11.7%
ره‌وتی‌ چاکسازی‌ 8.25%
عێراقییه‌ 8%
ره‌وتی‌ ئازادیخواز 6.7%
لاپه‌ڕه‌ی سه‌ره‌کی | گشتی
چ هۆکارێک لە پشت دەرکردنو لەناوبردنى مەسییحیەکان دا بوو؟

ئەنجامامى هەڵبژاردنەکانى کوردستان لە ساڵى 1992دا:

کۆى دەنگەکان 971،953
دەنگە حسابنەکراو: 4،724
ژمارەو رێژەى دەنگەکان بەپێی حیزبەکان:
پارتى دیموکراتى کوردستان 438،979، 45.3%
یەکێتى نیشتیمانیی کوردستان 423،833، 43.8%
بزوتنەوەى ئیسلامى لە کوردستان 49،108، 5.1%
حیزبى سۆسیالیستى کوردستان24،882، 2.6%
حیزبى شیوعى عێراقى21،123، 2.2%
پارتى گەلى دیموکراتى کوردستان9،903، 1.0%
بزوتنەوەى دیموکراسیخوازان 501
ژمارەى کورسیەکانى پەرلەمان:
پارتى 51
یەکێتى 49

کورسیەکانى پەرلەمانى عێراق:

ئیئتیلافى عێراقى یەکگرتوو 128
هاوپەیمانى کوردستانى 53
بەرەى تەوافوقى نیشتمانى 44
لیستى ئەلعیراقیە(ئەیاد عەلاوى) 25
بەرەى عیراقى بۆ دیالۆگى نیشتمانى (سالح موتلەگ) 11
یەکگرتووى ئیسلامیی کوردستان 5
کوتلەى ئاشتەوایی و رزگارى 3
ریسالیەکان 2
لیسى رافیدەین 1
بەرەى تورکمانى 1 لیستى ئالوسى 1
بزوتنەوەى یەزیدى بو َ چاکسازى 1

ئەنجامامى هەڵبژاردنەکانى کوردستان لە ساڵى2005 دا:

کۆى دەنگەکان 1،753،919
دەنگە حسابنەکراو: 23،067
ژمارەو رێژەى دەنگەکان بەپێی حیزبەکان
هاوپەیمانیی کوردستان(پێکهاتوو لە یەکێتى و پارتى و 11 حیزبى تر) 1،570،663 votes، 89.5%
کۆمەڵى ئیسلامى کوردستان 85،237 votes، 4.86%
حیزبى زەحمەتکێشان و بێلایەنەکان20،585 votes
بزوتنەوەى دیموکراتیی خەلکى کوردستان 11،748
لیستى بێلایەن 10،262
ئەوانیتر 44،471
ژمارەى کورسیەکانى پەرلەمان:
هاوپەیمانی کوردستان:
پارتى 40
یەکێتى 38
یەکگرتوى ئیسلامى کوردستان 9
حیزبى تورکمانى 4
حیزبى شیوعى کوردستان 3
حیزبى سۆسیالیست دیموکراتى کوردستان 2
بزوتنەوەى ئاشورى 2
کۆمەڵى رۆ شنبیریی کلدانى 1
حیزبى بێت نەهرێن 1
حیزبى یەکیتى دیموکراتى کلدانى 1
بزوتنەوەى جوتیاران 1
یەکیتى نەتەوەیی دیموکراتى کوردستان 1
کەسایەتى سەربەخۆ نورى تاڵەبانى 1

مه‌جالیسی ئیسناد، با هه‌بێت، بۆ نه‌بێت..!

خاڵە بەکر

ماوه‌یه‌کی که‌م نیه‌ که‌سه‌رجه‌م میدیا کوردی و عه‌ره‌بێکان چ مه‌رئی و چ نامه‌رئی سه‌رقاڵی لێدوان و دیمانه‌و تاووتوێ کردنی بێنه‌و به‌ره‌ی هێزه‌کانی پشتیوانین(مه‌جالیسی ئیسناد)که‌له‌ته‌ک لێپرسراوه‌کانی کوردا ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن،له‌ته‌ک ئه‌وه‌شدا وه‌ک ئاگادارین زووربه‌ی هه‌ره‌ زۆری په‌رله‌مانتاره‌کانی هاوپه‌یمانی کوردستان له‌په‌رله‌مانی عێراق ڕۆژانه‌ په‌یامی مه‌ترسی ئه‌و مه‌جالیسانه‌ له‌ڕێگه‌ی که‌ناڵه‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌کیه‌کانه‌وه‌ ڕاده‌گه‌ێنن و به‌گوێی خه‌ڵکانی به‌شمه‌ینه‌ت و سته‌مدیده‌ی کوردوستانیدا ئه‌ده‌ن،سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ په‌رله‌مانه‌که‌ی له‌مه‌ڕ خۆشمان چه‌ندین دانیشتنی بۆ دژایه‌تی کردنی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی حکومه‌تی مالیکی ته‌رخان کرد که‌گوایه‌ ئه‌مه‌ زیندووکردنه‌وه‌و ژێنه‌ره‌وه‌ی جاشایه‌تی و ئه‌فواج خه‌فیفه‌که‌ی جارانه‌و حکومه‌تی مالیکی گه‌ره‌کێتی سه‌رله‌نوێ له‌گۆڕه‌پانه‌که‌دا بیچێنێته‌وه‌ به‌پاساوو بیانوی به‌رهه‌ڵستکاری کردنی کاری تیرۆرستی و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی نائارامی له‌و سنورانه‌ی که‌ته‌ماسی له‌ته‌ک هه‌رێمی کوردوستانا هه‌یه به‌تایبه‌تی له‌زنجیره‌ چیاکانی حه‌مرین و پێده‌شته‌که‌یدا.

به‌ڵام سه‌رکرده‌کانی هه‌رێمی کوردوستانی زۆر نیگه‌ران کردوه‌و به‌م دوعایه‌ ناڵێت ئامین،جا له‌به‌ر هێندێ کورد وه‌یان ڕه‌وانتر بڵێین سه‌رانی کورد له‌مه‌ڕ ئه‌و جه‌خت و هه‌نگاوه‌ی مالیکی بێشومارو بێ ئه‌ندازه‌ زاره‌تره‌ک بوون و ترسیان لێ نیشتوه‌و،ده‌سته وه‌ستانیشن بۆ ڕێگرتن و به‌ربه‌ست دانان و به‌رگری کردن و پوچه‌ڵ کردنه‌وه‌ی ئه‌م هه‌نگاوه‌ی مالیکی،بێ شوماریش سره‌وتی لێ بڕیون که‌گوایه‌ ئه‌م مه‌جالیسانه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ته‌نها بۆ دژایه‌تی کردنی دۆزی ئه‌مڕۆکه‌ی کورد ده‌خوڵقێت و ساز ده‌کرێت له‌وه‌لا هیچی تر نیه‌.
لێ،لێره‌دا سه‌رکردایه‌تی کورد ناهه‌قی نیه‌ نیگه‌رانی و دڵه‌ ڕاوکێی تووش بێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاست و درووست و حه‌کیمانه‌ به‌ره‌و ڕووی چاره‌سه‌رکردن و تاووتوێی دۆزه‌ سیاسه‌که‌‌ ناڕوات و ئه‌م هه‌له‌ بۆ خۆیان ناقۆزنه‌وه تاوه‌کو‌ له‌ئه‌جندای سیاسی خۆیانا ژێر به‌ژێر بیکه‌ن به‌ده‌ستکه‌وتێکی سیاسی خۆیان و جڵه‌وی ئیسناده‌کان بگرنه‌ ئه‌ستۆی خۆیان و ئه‌م بێنه‌و به‌ره‌یه‌ له‌گه‌ڵ حکومه‌تی مه‌رکه‌زی درێژه‌ پێ نه‌ده‌ن و به‌ڵکو خۆیان بۆ مه‌سه‌له‌ چاره‌نوسزاه‌کان ته‌رخان و ئاماده‌ بکه‌ن و خۆیان سه‌رقاڵی مه‌جالیس نه‌که‌ن.

له‌وانه‌یه‌ خوێنه‌ر بڵێت ئه‌مه‌ چۆن وچۆن ده‌بێت خۆ دۆزی مه‌جالیسیش مه‌سه‌له‌یه‌کی چاره‌نوسزازه‌…پێم وابێ له‌مێژوی هه‌موو میلله‌تانا،به‌تایبه‌تی ئه‌و میلله‌تانه‌ی که‌ زیاتر بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاری خوازی به‌شێکی هه‌ره‌ زۆری خه‌بات و تێکۆشانی ژیانی ڕۆژانه‌ی کۆمه‌ڵگاکه‌ی زه‌وت کردبوو،دوژمن به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک هه‌وڵ و ته‌قه‌لاو کۆششی چاندنی تۆویی جوداخوازی و دوژمنکارانه‌ی خۆی له‌ گۆڕه‌پانی بزوتنه‌وه‌ ڕزگاری خوازه‌که‌دا وه‌شاندوه‌و زۆر به‌ئاسانی بۆی مه‌یسه‌ر بووه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌و خه‌ڵکانه‌وه‌ که‌هیچ هاونیشتیمانی و هاوسۆزی نیشتیمانی نه‌ته‌وه‌ییان نیه‌(ولاء) به‌رامبه‌ر به‌خاک و به‌نه‌ته‌وه‌که‌یان و ته‌نها خیانه‌ت کردن وه‌ک بۆماوه‌یه‌ک له‌ باووباپیرانیانه‌وه‌ بۆیان ماوه‌ته‌وه‌و به‌درێژایی ژیانی خۆیان ناتوانن ده‌ستبه‌رداری ئه‌و پیشه‌ نه‌گریسه‌ بن و هه‌رده‌م خه‌ون به‌و ڕۆژه‌وه‌ ده‌بینن که‌ ده‌سه‌ڵاتی مه‌رکه‌ز وه‌ک په‌له‌وه‌ڕ دانه‌وێڵه‌یان بۆ ڕۆ بکات و ئه‌وانیش شه‌قه‌ی باڵیان بێت و ده‌نوکی تێ وه‌رده‌ن و ببن به‌عه‌بدی موتیع و ده‌سه‌ڵات چۆنی بوێت به‌و شێوه‌یه‌ هه‌ڵیان فڕێنێت به‌ئاسمانا.

لێره‌شدا مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیم له‌م ووتاره‌دا ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڵێم تا ئێساش وه‌ک لای هه‌مو تاکێکی کورد ئاشکرایه‌ که‌ موسته‌شارو سه‌ره‌ک عه‌شره‌ته کورده‌‌ دڵسۆزه‌کانی سه‌دام و شێخه‌کانی ته‌ریقه‌تی عیزه‌ت دوری و کوڕه‌ به‌نازه‌کانی داموده‌زگا داپڵۆسێنه‌ره‌کانی به‌عس و ته‌واری و جه‌یش شه‌عبێکان هه‌ر له‌لای خۆیانن(پارتی و یه‌کێتی)وه‌ له‌سای سایه‌یاندا هه‌ر کورده‌ دڵسۆزه‌که‌ی جارانن و هه‌موو تاوانێکی که‌ ده‌رهه‌ق به‌ (گه‌لی کوردی له‌وه‌و پێش) و( کوردوستانی جارانی) له‌وه‌و پێشیان ئه‌نجامداوه‌و کردویانه‌ تا ئێستاکه‌ش له‌ڕیزه‌کانی پارتی و یه‌کێتیدا بۆ هه‌ڤده‌ ساڵ ده‌چێت ته‌راتێنیانه‌و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتن و متمانه‌یه‌کی زۆریان له‌لایه‌ن هه‌ردوو حیزبه‌وه‌ پێ ده‌کرێت و به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ک خزمه‌ت ئه‌کرێن و له‌ڤیلاو کۆشک و مه‌زره‌عه‌و عه‌یش و نۆش بێ به‌ش نین،جائیتر سه‌رکردایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی کوردی ئه‌مڕۆکه‌.. بۆچی.!!؟؟ هه‌ر ئه‌وانه‌ گردو جیـــــــــا ناکاته‌وه‌و له‌ژێر ڕکێفی سه‌رکردایه‌تی هێزی پێشمه‌رگه‌ نایاننێرێت بۆ جه‌نابی مالیکی و له‌ژێر ڕکێفی خۆیانا وه‌ک مه‌جالیس هه‌ڵیانسوڕێنێت تاوه‌کو به‌چه‌ک و جبه‌و ته‌قه‌مه‌نی و دارایی حکومه‌تی مه‌رکه‌زی پۆشته‌و په‌رداخ بکرێن و ببن به‌ هێزی پشتیوانی خۆتان و ئێوه‌ش بودجه‌و موچه‌ی چاشمه‌رگه‌تان له‌کۆڵ ئه‌بێته‌وه‌و به‌و بودجه‌یه‌ش زیاتر خزمه‌تی ڕۆڵه‌ به‌ئه‌مه‌که‌کانی ده‌وروبه‌رتان بکه‌ن و خۆشتان ته‌رخان بکه‌ن بۆ ئه‌و مه‌سه‌له‌ چاره‌نوسزانه‌ی که‌ گه‌له‌که‌مان به‌هیوایه‌ بۆیان بهێننه‌ دی.

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ نه‌ته‌وه‌که‌م به‌ئاشکرا لای ڕوونه‌ که‌ئێستاکه‌ چه‌ندین مه‌جالیسی ترسناک له‌گۆڕه‌پانه‌که‌ی مندا که‌کوردوستان هه‌ن و له‌لایه‌ن هه‌ردوو حیزب پشتیوانیان لێ ده‌کرێت و په‌رله‌مانه‌که‌ی کوردوستانیشیان ته‌نیوه‌و به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ وه‌لائێکی نه‌ته‌وه‌ییان هه‌بێت جگه‌ له‌وه‌لائی زمانی قورئان و پشتگیری کردنی ئه‌وانه‌ی به‌زمانی قورئان ده‌ئاخفێن که‌ نه‌ته‌وه‌ی ئه‌ره‌به‌( من که‌ ئه‌م ڕاو بۆچونه‌ش درده‌بڕم به‌هیچ شێوه‌یه‌ک ڕه‌گه‌ز په‌رست نیم ئه‌وه‌ی بوونی ئینسانی پێوه‌ بێت و پێوه‌ی لکابێت ڕێزی ده‌گرم)،(لێ له‌ڕاستیدا ناهێڵم به‌سه‌رمه‌وه‌ که‌ڵه‌گا بێت و بکارێت مافه‌کانم زه‌وت بکات،چ مافی تاکه‌ که‌سی بێت وه‌یان مه‌سی نه‌ته‌وایه‌تیم بکات،)ئه‌م گروپه‌ فه‌نده‌مینتاڵانه‌ی که‌ ئه‌مڕۆکه‌ له‌گۆڕه‌پانه‌که‌مدا خزمه‌ت ئه‌کرێن به‌حه‌قیقه‌ت ئه‌وانه‌ مه‌جالیسی ئیسنادن و مه‌ترسیه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌سه‌ر دۆزی نه‌ته‌وه‌که‌م،باسی ئه‌و بودجانه‌ش ناکه‌ین که‌له‌لایه‌ن ووڵاته‌ ئیسلامیه‌ توندڕه‌وه‌کان و وولاتانی که‌نداوه‌وه‌ بۆیان بڕڕاوه‌ته‌وه‌،ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌و بودجه‌یه‌ی که‌ یه‌کێتی و پارتی له‌بودجه‌ی له‌17% که‌ی ئێستاو بودجه‌که‌ی پێش 2003 بۆی بڕیبوونه‌وه‌و بۆی ته‌رخان کردبوون که‌نه‌ته‌وه‌ به‌شمه‌ینه‌ته‌کم باجه‌که‌ی ئه‌داو به‌سکێ تێرو و به‌ ده‌ سک برسی ژیانی کوله‌مه‌رگی به‌ڕێ ده‌کرد،ئه‌وانیش(فه‌نده‌مینتاڵه‌کان) تاوه‌کو زیاتر به‌و بودجه‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌کیه‌ خه‌لکان وه‌یان ڕه‌واتر بڵێین کوڕوکاڵی نه‌ته‌وه‌که‌م به‌ناوی(برایانی دینی و خوشکانی دینی) به‌نێرو مێینه‌وه‌ له‌ڕیزه‌کانی خۆیانا ڕێکخیان بخه‌ن و له‌نه‌ته‌وه‌که‌می بکه‌ن به‌دوژمن چونکه‌ ئه‌و گروپه‌ فه‌نده‌مینتاڵانه‌ی ئه‌مڕۆکه‌ له‌گۆڕه‌پانه‌که‌ی کوردوستانه‌که‌م ته‌راتێنیانه‌ که‌س گلله‌یی چاکزازی و نه‌بوونی خزمه‌ت گوزاریان لێ ناکات.

چونکه‌ ئه‌وان به‌فه‌رمی سه‌ره‌وکاری کوردوستانه‌که‌م ناکه‌ن و به‌ڕێوه‌ی نابه‌ن بودجه‌که‌ش به‌هه‌وانته‌ ته‌خشان و په‌خشان ناکه‌ن بگره‌ له‌پێناو ئه‌و کوڕو کاڵ و گه‌نجه‌ سه‌ر لێشێوانه‌دا سه‌رفی ئه‌که‌ن که‌چاوه‌ڕێی ده‌روازه‌یه‌کی بژێوی ژیانن و ده‌یانکه‌ن به‌مه‌جالیسی ئیسنادی خۆیان له‌کوردوستانه‌که‌مدا که‌ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا مه‌جالیسی هه‌ندێک ده‌وڵه‌تانی دراوسێن و له‌گۆڕه‌پانی کوردوستانه‌که‌م چه‌نده‌ها ساڵه‌ چاندویانن و به‌هه‌ردوو شێوه‌ی مه‌عنه‌وی و مادی یارمه‌تی ده‌درێن چ له‌لایه‌ن هه‌ردوو حیزبه‌وه‌و چ له‌له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌ فینده‌مینتاڵه‌کانه‌وه‌ که‌ئه‌مه‌ بێ گومان گه‌وره‌ترین مه‌ترسی بۆ ئاینده‌ی کوردوستان و ناوچه‌که‌ به‌گشتی هه‌یه‌،جا من لێره‌دا ئه‌پرسم ئایا ئه‌و گروپ و حیزبه‌ فه‌نده‌مینتاڵانه‌ی که‌ ئێستا له‌سایه‌ی هه‌ردوو حیزبه‌وه‌ ده‌ستی نه‌وازش و دڵسۆزی و ناسیونالیستی به‌سه‌ریانا ده‌هێنرێت،له‌ڕاپه‌ڕینه‌که‌مدا وه‌ک جاشه‌کان هاوکاری جه‌ماوه‌ری کوردوستانه‌کمیان کرد بۆ تێکشکان و وه‌ده‌رنان و ته‌فروتونا کردنی داموده‌زگاکانی به‌عس له‌کوردوستانا.(؟؟؟؟؟؟).

جا،با،مه‌جالیسی ئیسناد هه‌بێت بۆ نه‌بێت هه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌له‌لای خۆتانن بیاننێرنه‌وه‌ بۆ مالیکی و(ماڵی قه‌ڵب بۆ سه‌رو ساحێبی خۆی)بائیسنادبن بۆ نه‌بن،لێ له‌ژێر ڕکێفی خۆتانا بن…یان له‌وه‌ ده‌ترسن که‌جارێکی تر به‌قسه‌و فه‌رمایشته‌کانتان نه‌که‌ن و پشتتان تێ بکه‌ن و پشتیوانی جه‌ماوه‌ری ڕاپه‌رێوی ئاینده‌بن

رۆڵى گەنجان لە کاراکردنى پێشکەوتنى کۆمەڵگادا

بەکر حەبیب

چاککردنی دۆزی گه‌نجان له‌کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی وه‌کو کۆمه‌ڵگا‌ی کوردستان ده‌بێت هه‌موو لا‌یه‌نه‌کانی ژیانیان بگرێته‌وه‌و باسکردن له‌وه‌ها پرسێک که‌به‌ڕاستی ئه‌مڕۆ زۆرینه‌یه‌ک له‌دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌ت خه‌ریکن هه‌نگاوی بۆ ده‌نێن پێویستی به ڕۆچونێکی زۆره‌به‌ناو ناخی خودی‌گه‌نجاندا. هه‌لومه‌رجی دابینکردنی کارو دۆزینه‌وه‌ی ستروکتوری گونجاو بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ پێویستی به‌خه‌ڵکی پڕۆفیشیوناڵ و کارا هه‌یه‌… ئا لێره‌وه‌ده‌توانرێت کۆنترۆڵی کۆچی به‌کۆمه‌ڵی گه‌نجان بکرێت و وه‌ها زه‌مینه‌یه‌ک بخوڵقێنرێت بۆیان که‌چیدی خۆیان له‌جیهانی وونبووندا نه‌بیننه‌وه‌و بکرێنه‌ئه‌ندامێکی چالاکی کۆمه‌ڵگه‌و
سود له توانا شاراوه‌کانیان وه‌ربگیرێت‌و به‌و پێیه‌ش له‌سه‌رێکه‌وه‌کۆچ سنوری بۆ داده‌نرێت‌و له‌سه‌رێکی تریشه‌وه‌به‌ردی بناغه‌ی ووڵات‌و کۆمه‌ڵگه که‌گه‌نجانن په‌یوه‌ستییه‌کی گیانی‌و جه‌سته‌یی دروست ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ نیشتیمان دا.

دیاره‌ئه‌فڕاندنی بارێکی ئاوا بۆ خه‌ڵکی کوردستان به گشتی و لاوان به‌تایبه‌ت پێویستی به‌بڕیاردانێکی یه‌کلایی‌که‌ره‌وه‌هه‌یه له لایه‌نه به‌رپرسیاره‌کان‌و ناوه‌نده‌کانی بڕیاردان له‌حکومه‌تی هه‌رێم که‌به‌شیوه‌یه‌کی یاسایی مافی تاک دیاری بکرێت و پۆلێنی توانکان بکرێت و له‌بوار‌ه جیاجیاکانی ژیاندا کاریان بۆ دابین بکرێت، ئه‌ویش به‌ خوڵقاندنی که‌ش‌و هه‌وای دیموکراسی ‌و ڕیفۆرم کردن له هه‌موو بواره‌کاندا که‌له‌م خاڵانه‌داخۆی‌ده‌بینێته‌وه‌ :
فه‌راهه‌مکردنی‌ئازادی تاکه‌که‌سی له‌ژیانی ڕۆژانه‌دا بۆ نموونه‌ئازادی بڕیاردانی له‌کارکردنی له‌هه‌ر ڕیکخراو یان پارتێک که‌خۆی هه‌ڵیده‌بژیرێت.(به‌مه‌رجێک تێکدا‌ن و تیرۆر) نه‌بێت.
ئازادی بواری ڕاگه‌یاندن ‌و هه‌ست‌پێکردنی گه‌نجان ‌به‌وه‌ی که‌سه‌ربه‌ستن ‌له‌ده‌ربڕینی تێبینی‌و ڕاو سه‌رنجه‌کانیان.
ئۆرگانیزه‌کردنی گه‌نجان له‌‌و بواره‌ی که‌خۆیان تیا ده‌بیننه‌وه‌‌له‌کاته بۆشایی (فریتید) و سودوه‌رگرتن له تواناکانیان‌و گه‌شه‌‌پێدانی به‌هره‌کانیان ئه‌ویش به‌کردنه‌وه‌ی خوله‌کان و سه‌نته‌ره‌کۆمه‌ڵایه‌تی و هونه‌ری و زانستییه‌کان بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی هۆشیاریان.

گرنگیدان به‌باری سایکۆلوژی و ده‌رونی گه‌نجان و چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانیان و به‌ره‌وڕووچونی داواکانیان.
گرنگی دان به‌هه‌ستیاری قۆناغه‌کانی ژیانیان به‌تایبه‌ت له کاتی (مێردمناڵیدا).
یارمه‌تیدانیان بۆ دروستکردنی ژیانی هاوسه‌ری (له‌بواری ئابوریدا).
هاندانیان بۆ به‌رده‌وامی له‌خوێندن‌و ئاسانکاری له دابینکردنی داواکانیان و پێداویستیه‌کانیان .
پێویستی بوونی نوێنه‌ریان له‌ده‌زگاکانی ووڵاتدا وه‌کو پا‌رله‌مان و شاره‌وانیه‌کان‌و …هتد

ئاوڕدنه‌وه‌له‌دابینکردنی پێویستیه‌کانیان له‌م شوڕشه‌پێشه‌‌سازیه‌ی سه‌رده‌مدا و بوونی ده‌رماڵه‌ی تایبه‌ت بۆ کارئاسانی‌کردن و داشکانی نرخی کاڵاکان بۆیان بۆ هاندانیان بۆ خۆگونجاندنیان له‌گه‌ڵ ئاستی ئێستای ‌جیهان ‌و شۆڕسی گلۆبالیزم و پێشکه‌وتنی دونیای زانستی و ته‌کنۆلۆژیدا .
سود وه‌رگرتن له‌ووڵاتانی دراوسێ و ده‌ره‌وه‌له‌بواری خوێندندا به‌کڕین و وه‌رگرتنی کورسی خوێندن (زه‌‌‌ماله‌ی دراسی) بۆ قوتابییه سه‌رکه‌وتووه‌کان.
هه‌وڵدان بۆ زیادتر مۆدێرنکردنی شارو شارۆچکه‌کان و خوڵقاندنی که‌ش‌و هه‌وای شارستانی ‌و مه‌ده‌نی بۆ نموونه نه‌هێشتنی دیارده‌ی چه‌کداری که‌زۆر جار ده‌بێته مایه‌ی‌ده‌رون گرژی (ئیستیڤزاز)ی ‌گه‌نجانمان ، جگه‌(له هێزی ئاسایش ‌و پۆلیس) .

تۆکمه‌‌ترکردنی خاڵی پشکنینی سنورو ووردبینی تر له گه‌ڕان به‌دوای ماده‌هۆشبه‌ره‌کاندا و نه‌هێشتنی دیارده‌ی دزه‌پێکردنیان که‌ ڕۆڵی خۆی هه‌یه له هه‌ڵخلیسکانی گه‌نجان.
به‌(مه‌نهه‌‌ج کردنی) وانه‌یه‌کی تایبه‌ت به(رۆشنبیریی نه‌ته‌وایه‌تی) و زه‌روره‌تی خوێندنی له‌قوتابخانه‌کانی کوردستاندا بۆ پته‌و کردن وبه‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی هه‌ستی‌نه‌ته‌وایه‌تی گه‌نجان که‌ئیستا به‌داخه‌وه‌پێوه‌ری سفره‌لای زۆرێک ‌له‌‌وان‌که‌وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری ده‌بوایه‌له‌مێژه‌وه پلان‌ی هه‌بووایه‌و کاری بۆ بکردایه‌که ‌به‌داخه‌وه‌پارته ‌سیاسیه‌کانیش کاریگه‌ری خراپیان

هه‌بووه له‌و لایه‌نه‌وه‌(شه‌ڕی براکوژی) که‌بێبڕواییه‌کی زۆری له‌نێوان ئه‌‌و توێژه‌گرنگه‌ی کۆمه‌ڵدا خسته‌وه‌و گیانی په‌یوه‌ستبوون به خاکه‌وه‌ی بێ‌هێزکرد تێیاندا وپاڵنه‌روفاکته‌رێکی گه‌وره‌بوو بۆ کۆچی به‌کۆمه‌ڵی گه‌نجان.
چاککردنی دۆزی گه‌نجان له‌کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی وه‌کو کۆمه‌ڵگا‌ی کوردستان ده‌بێت هه‌موو لا‌یه‌نه‌کانی ژیانیان بگرێته‌وه‌و باسکردن له‌وه‌ها پرسێک که‌به‌ڕاستی ئه‌مڕۆ زۆرینه‌یه‌ک له‌دام‌و ده‌زگاکانی حکومه‌ت خه‌ریکن هه‌نگاوی بۆ ده‌نێن پێویستی به ڕۆچونێکی زۆره‌به‌ناو ناخی خودی‌گه‌نجاندا. هه‌لومه‌رجی دابینکردنی کارو دۆزینه‌وه‌ی ستروکتوری گونجاو بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ پێویستی به‌خه‌ڵکی پڕۆفیشیوناڵ و کارا هه‌یه‌… ئا لێره‌وه‌ده‌توانرێت کۆنترۆڵی کۆچی به‌کۆمه‌ڵی گه‌نجان بکرێت و وه‌ها زه‌مینه‌یه‌ک بخوڵقێنرێت بۆیان که‌چیدی خۆیان له‌جیهانی وونبووندا نه‌بیننه‌وه‌و بکرێنه‌ئه‌ندامێکی چالاکی کۆمه‌ڵگه‌و
سود له توانا شاراوه‌کانیان وه‌ربگیرێت‌و به‌و پێیه‌ش له‌سه‌رێکه‌وه‌کۆچ سنوری بۆ داده‌نرێت‌و له‌سه‌رێکی تریشه‌وه‌به‌ردی بناغه‌ی ووڵات‌و کۆمه‌ڵگه که‌گه‌نجانن په‌یوه‌ستییه‌کی گیانی‌و جه‌سته‌یی دروست ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ نیشتیمان دا.

دیاره‌ئه‌فڕاندنی بارێکی ئاوا بۆ خه‌ڵکی کوردستان به گشتی و لاوان به‌تایبه‌ت پێویستی به‌بڕیاردانێکی یه‌کلایی‌که‌ره‌وه‌هه‌یه له لایه‌نه به‌رپرسیاره‌کان‌و ناوه‌نده‌کانی بڕیاردان له‌حکومه‌تی هه‌رێم که‌به‌شیوه‌یه‌کی یاسایی مافی تاک دیاری بکرێت و پۆلێنی توانکان بکرێت و له‌بوار‌ه جیاجیاکانی ژیاندا کاریان بۆ دابین بکرێت، ئه‌ویش به‌ خوڵقاندنی که‌ش‌و هه‌وای دیموکراسی ‌و ڕیفۆرم کردن له هه‌موو بواره‌کاندا که‌له‌م خاڵانه‌داخۆی‌ده‌بینێته‌وه‌ :
فه‌راهه‌مکردنی‌ئازادی تاکه‌که‌سی له‌ژیانی ڕۆژانه‌دا بۆ نموونه‌ئازادی بڕیاردانی له‌کارکردنی له‌هه‌ر ڕیکخراو یان پارتێک که‌خۆی هه‌ڵیده‌بژیرێت.(به‌مه‌رجێک تێکدا‌ن و تیرۆر) نه‌بێت.
ئازادی بواری ڕاگه‌یاندن ‌و هه‌ست‌پێکردنی گه‌نجان ‌به‌وه‌ی که‌سه‌ربه‌ستن ‌له‌ده‌ربڕینی تێبینی‌و ڕاو سه‌رنجه‌کانیان.
ئۆرگانیزه‌کردنی گه‌نجان له‌‌و بواره‌ی که‌خۆیان تیا ده‌بیننه‌وه‌‌له‌کاته بۆشایی (فریتید) و سودوه‌رگرتن له تواناکانیان‌و گه‌شه‌‌پێدانی به‌هره‌کانیان ئه‌ویش به‌کردنه‌وه‌ی خوله‌کان و سه‌نته‌ره‌کۆمه‌ڵایه‌تی و هونه‌ری و زانستییه‌کان بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی هۆشیاریان.

گرنگیدان به‌باری سایکۆلوژی و ده‌رونی گه‌نجان و چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانیان و به‌ره‌وڕووچونی داواکانیان.
گرنگی دان به‌هه‌ستیاری قۆناغه‌کانی ژیانیان به‌تایبه‌ت له کاتی (مێردمناڵیدا).
یارمه‌تیدانیان بۆ دروستکردنی ژیانی هاوسه‌ری (له‌بواری ئابوریدا).
هاندانیان بۆ به‌رده‌وامی له‌خوێندن‌و ئاسانکاری له دابینکردنی داواکانیان و پێداویستیه‌کانیان .
پێویستی بوونی نوێنه‌ریان له‌ده‌زگاکانی ووڵاتدا وه‌کو پا‌رله‌مان و شاره‌وانیه‌کان‌و …هتد
ئاوڕدنه‌وه‌له‌دابینکردنی پێویستیه‌کانیان له‌م شوڕشه‌پێشه‌‌سازیه‌ی سه‌رده‌مدا و بوونی ده‌رماڵه‌ی تایبه‌ت بۆ کارئاسانی‌کردن و داشکانی نرخی کاڵاکان بۆیان بۆ هاندانیان بۆ خۆگونجاندنیان له‌گه‌ڵ ئاستی ئێستای ‌جیهان ‌و شۆڕسی گلۆبالیزم و پێشکه‌وتنی دونیای زانستی و ته‌کنۆلۆژیدا .

سود وه‌رگرتن له‌ووڵاتانی دراوسێ و ده‌ره‌وه‌له‌بواری خوێندندا به‌کڕین و وه‌رگرتنی کورسی خوێندن (زه‌‌‌ماله‌ی دراسی) بۆ قوتابییه سه‌رکه‌وتووه‌کان.
هه‌وڵدان بۆ زیادتر مۆدێرنکردنی شارو شارۆچکه‌کان و خوڵقاندنی که‌ش‌و هه‌وای شارستانی ‌و مه‌ده‌نی بۆ نموونه نه‌هێشتنی دیارده‌ی چه‌کداری که‌زۆر جار ده‌بێته مایه‌ی‌ده‌رون گرژی (ئیستیڤزاز)ی ‌گه‌نجانمان ، جگه‌(له هێزی ئاسایش ‌و پۆلیس) .

تۆکمه‌‌ترکردنی خاڵی پشکنینی سنورو ووردبینی تر له گه‌ڕان به‌دوای ماده‌هۆشبه‌ره‌کاندا و نه‌هێشتنی دیارده‌ی دزه‌پێکردنیان که‌ ڕۆڵی خۆی هه‌یه له هه‌ڵخلیسکانی گه‌نجان.
به‌(مه‌نهه‌‌ج کردنی) وانه‌یه‌کی تایبه‌ت به(رۆشنبیریی نه‌ته‌وایه‌تی) و زه‌روره‌تی خوێندنی له‌قوتابخانه‌کانی کوردستاندا بۆ پته‌و کردن وبه‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی هه‌ستی‌نه‌ته‌وایه‌تی گه‌نجان که‌ئیستا به‌داخه‌وه‌پێوه‌ری سفره‌لای زۆرێک ‌له‌‌وان‌که‌وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری ده‌بوایه‌له‌مێژه‌وه پلان‌ی هه‌بووایه‌و کاری بۆ بکردایه‌که ‌به‌داخه‌وه‌پارته ‌سیاسیه‌کانیش کاریگه‌ری خراپیان
هه‌بووه له‌و لایه‌نه‌وه‌(شه‌ڕی براکوژی) که‌بێبڕواییه‌کی زۆری له‌نێوان ئه‌‌و توێژه‌گرنگه‌ی کۆمه‌ڵدا خسته‌وه‌و گیانی په‌یوه‌ستبوون به خاکه‌وه‌ی بێ‌هێزکرد تێیاندا وپاڵنه‌روفاکته‌رێکی گه‌وره‌بوو بۆ کۆچی به‌کۆمه‌ڵی گه‌نجان.

مێژووی سیاسی «قۆنەرە» لە عێراقدا

سەرۆک «جۆرج بوش»ی کوڕ هەر ئەوەی نوقسان بوو کە مێژووی سیاسی خۆی بە «قۆنەرە»یەکی عێراق/ قەبارە 44 کۆتایی پێبێنێت، «مونتەزەر ئەلزەیدی» زۆر پسپۆڕانە قۆنەرەکانی هاویشت، بەڵام سەرۆک «بوش»یش زۆر وەرزشکارانە خۆی لێیان پاراست، ئەوەی جێی سەرنجە کە بەم کارە زۆر سەغڵەت نەبوو، هۆی ئەمەش رەنگە ئەوە بێت کە قۆنەرە لە کەلتووری ئەمریکیدا ئەو ئاماژە ناشیرینەی نییە کە لە عێراقدا هەیەتی و ئاساییە کە کەسێک ناوی «میستەر شۆوز بێت»، دیارە لەشەڕی رزگارکردنی کوەیت و سەردەمی «بوش»ی باوکیشدا شتێکی لەو بابەتە روویداوە، بەڵام بە پێچەوانەوە، کاتێک کە سەربازێکی عێراق کەوتبووە راموسینی پۆستاڵەکانی سەربازێکی ئەمریکی و ئەمەش یەکێک لە دەرەنجامە ریسواکەرەکانی «ام المعارل» بوو. هەروەک چۆن «بوش» بە قۆنەرە ماڵئاوایی لێکرا، سەددامی سەرۆکی هەڵاتووی عێراقیش لەسەروبەندی رزگارکردنی عێراقدا بە هەمان شێوە ماڵئاوایی لێکرا، بەڵام بەبوونی جیاوازییەکی گرنگ ئەویش ئەوە بوو کە سەددام وێنەکەی بەر قۆنەرە درا نەک خۆی. دیارە عێراق مێژوویەکی درێژی لەگەڵ قۆنەرەدا هەیە، سەددام لەسەردەمی دەسەڵاتیشدا زاراوەی قۆنەرەی لەقسەکانیدا بەکار هێناوە و زۆر جار وتوویەتی کە «گەلی عێراق پێ پەتی بوون و من قۆنەرەم لەپێ کردن» و دوایین وتەی ناوداریشی لەبەردەم دادگا دا بەرلە لەسێدارەدانی ئەمە بوو «ای حکم بالاعدام علی قندرتی – هەر حوکمێکی لەسێدارەدان بە قۆنەرەکەم».

زاراوەی قۆنەرەش هەر لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقیدا هاتۆتە ناو فەرهەنگی سیاسییەوە و عێراقیەکان لەخۆپیشاندانێکی شەست ساڵ لەمەوبەردا هاواریان دەکرد: «نوری السعید القندرە.. و ێالح جبر قیگانە – نوری سەعید قۆنەرەیە و ساڵح جەبر قەیتانیەتی». ئەم دوانەش بەدوای یەکدا سەرۆک وەزیرانی عێراق بوون لەسەروبەندی مۆرکردنی رێکەوتننامەی «پۆرت سموس»ی 1948 لەگەڵ ئینگلیزەکاندا. سەعید قەزازی کورد و وەزیری ناوخۆی سەردەمی پاشایەتیش قۆنەرەی خستۆتە رستەوە لە وتە ناودارەکەیدا ەک لەکاتی لەسێدارەدانیدا وتوویەتی: » ئێستاش لەم بەرزیەوە قۆنەرەکانم لەسەری ئێوە بڵندترە».

کاتێکیش ئەیاد عەلاوی وەک یەکەمین سەرۆک وەزیرانی هەڵبژێردراوی دوای رووخانی سەددام، سەردانی شاری نەجەفی کردووە، خەڵکەکەی بە قۆنەرە پێشوازیان لێکردووە. مەحمود مەشهەدانی سەرۆکی لابراوی پەرلەمانیش جارێکیان لەناو پەرلەماندا وتوویەتی: «ای قانون یتعارچ مع الشریعە اچربه بالقندرە – هەر یاسایەک لەگەڵ شەریعەتدا نەگونجێ دەیدەمە بەر قۆنەرە» بەم جۆرە دەبینین کە قۆنەرە مێژوویەکی دوور و درێژی لەعێراقدا هەیە، کە ئەم کارەی «ئەلزەیدی» هەندێکی بەبیر هێناینەوە، «ئەلزەیدی» بەهۆی قۆنەرەکانیەوە بووە ناودارترین رۆژنامەنوس لە جیهاندا، بەڵام دوای هەڵدانی قۆنەرەکانی، ئەمنی عێراق بێ قۆنەرە بە پێخواسی راپێچیان کرد، بەڵام دەکرێت کە ئەمە پەندێکی گەورە بێت بۆ ئەوەی ململانێ سیاسییەکان لەباتی چەک بە قۆنەرە چارەسەر بکرێن.

سەرچاوە:
* خلف الحربی، التاریخ السیاسی للقندرە العراقیە موقع ایلاف، 16 دیسمبر 2008
*حەمە سەعید حەسەن، رۆژنامەنوسی پێخاوس سایتی کڵاو رۆژی 22ی دیسەمبەری 2008

مه‌لا سیاسییه‌کانی ناو باشووری کوردستان به‌ئاشکرا

به‌رگری له‌ حه‌ماس و به‌دزی له‌ حزبی به‌عسی ده‌که‌ن

له‌ شه‌ڕی غه‌ززه‌دا ئه‌وه‌ له‌ گوماندا نه‌مایه‌وه‌، که‌ مه‌لاکانی ناو باشووری کوردستان له‌ پڕۆژه‌یه‌کی *** عه‌ره‌بی به‌ولاوه‌، هیچی دیکه‌یان پێ نییه‌. ئه‌وه‌ ماوه‌یه‌کی زۆره‌ مه‌لاکان به‌دزییه‌وه‌ به‌رگری له‌ حه‌ماس ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌و کاره‌ساته‌یان به‌ ده‌رفه‌ت زانی، که‌ به‌سه‌ر خه‌ڵکی بێتاوانی غه‌ززه‌، نه‌وه‌ک به‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماسدا هات، هه‌تا به‌ئاشکرا پشتگیریی له‌م بزووتنه‌وه‌ تیرۆریسته‌ بکه‌ن. بۆچی مه‌لاکان نه‌یانده‌ویست به‌ ئاشکرا بڵێن ئه‌وان سه‌رکرده‌کانی بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماس به‌ موجاهید و ڕابه‌ری خۆیان ده‌زانن؟ ئه‌مه‌ ئه‌و پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌یه‌، که‌ ده‌بێت له‌پێش هه‌موو پرسیاره‌کانی دیکه‌وه‌ وه‌ڵامی بده‌ینه‌وه‌. ئاسان نه‌بوو ئه‌وان پێ له‌سه‌ر شتێکی ئاوا دابگرن، له‌ کاتێکدا ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دروسبوونیه‌وه‌ خۆی به‌ به‌شێک له‌ حزبی به‌عس زانیوه‌ و وه‌کو موجاهیدێکی گه‌وره له‌ (سه‌ددام حسێن) یان ڕوانیوه، بگره‌ زۆر جار هێناویانه‌ته‌ ڕیزی ئه‌سحابه‌کانی په‌یامبه‌ری ئیسلامیش. بۆ سه‌لماندنی ئه‌م قسه‌یه‌مان پێویستمان به‌ هێنانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ نییه‌، مادام ڕاستییه‌کان له‌به‌رچاوانن. دانانی چه‌ند ڕۆژ پرسه‌ بۆ (سه‌ددام حسێن) و ناونانی به‌ موجاهید و شه‌هید به‌سه‌، هه‌تا پێویستمان به‌ ده‌یان به‌ڵگه‌ی دیکه‌ نه‌بێت. له‌ دنیای عه‌ره‌بیی ئیسلامییدا یه‌کێک له‌و خاڵه‌ پۆزیتیڤانه‌ی له‌ بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماسیدا ده‌بینین، بوونی پێوه‌ندیی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بووه‌ به‌ ڕژێمی پێشووی عێراقه‌وه‌، ئه‌مه‌ وه‌کو جۆرێک له‌ ته‌زکیه‌ سه‌یری کراوه‌، به‌ڵام ئه‌و تێڕوانینه‌ له‌ کوردستاندا تووشی ئیشکالییه‌تێک ده‌بێت، که‌ ئاسان نییه‌ به‌رگری له‌ بزووتنه‌وه‌یه‌کی وه‌کو حه‌ماس بکرێت و هاوکات (سه‌ددام حسێن) و ڕژێمه‌که‌ی به‌ دوژمن بزانرێت. له‌و ماوه‌یه‌ی پێشوودا مه‌لایه‌کی به‌ڕێز وه‌کو ده‌یان مه‌لای دیکه‌ی ناو باشووری کوردستان له‌ یه‌کێک له‌ ماڵپه‌ڕه‌ کوردییه‌کاندا به‌شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ پشتگیریی له‌ حه‌ماس کردبوو. منیش ئیمه‌یلێکم بۆ نارد و پێم گوت، که‌ بۆچی ئه‌و هه‌موو به‌رگرییه‌ی له‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ کردووه‌، له‌ کاتێکدا ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ هه‌رگیز دژایه‌تیی خۆی بۆ کورد و دۆستایه‌تیی بۆ ڕژێمی به‌عس نه‌شاردۆته‌وه‌. کاتێک ده‌ڵێم ئه‌و مه‌لایه‌ به‌ڕێزه‌، ئه‌وه‌ ته‌نها له‌به‌ر مۆڕاڵی نووسین نییه‌، به‌ڵکو هه‌ر به‌ڕاستی ئه‌و مه‌لایه‌، به‌ چاوپۆشین له‌ هه‌ر ڕه‌خنه‌یه‌ک لێیم هه‌یه‌، به‌ڕێزه‌ و به‌ زمانێکی شارستانیانه‌ دیاڵۆگ ده‌کات. من ناوی ئه‌و مه‌لا به‌ڕێزه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ک و له‌ هیچ کاتێکدا ناهێنم، مه‌گه‌ر خۆی ڕه‌زامه‌ندیی نیشان بدات. ئه‌مه‌ ده‌قی نامه‌که‌مه‌:

مه‌لا… ی به‌ڕێز

ئه‌و هه‌موو به‌رگریکردنه‌ له‌ حه‌ماس بۆ؟ خۆ تۆ خۆت ده‌زانی پێغه‌مبه‌ر گوتوویه‌تی له‌ودنیا له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ده‌کرێت، که‌ خۆشتان ویستوون. باشه‌ حه‌ماس خۆی به‌ به‌شێک له‌ به‌عس نازانێت؟ باشه‌ 3 ڕۆژ پرسه‌یان بۆ (سه‌ددام حسێن) دانه‌نا؟ به‌رده‌وام هێرش ناکه‌نه‌ سه‌ر کورد و ده‌ڵێن کافرن؟ له‌ ئه‌وروپا موسڵمانانی کورد له‌ مزگه‌وته‌کان ده‌رناکه‌ن و ده‌ڵێن ئێوه‌ سه‌ر به‌ ئیسرائیلن؟ (ئیسماعیل هه‌نییه‌) و (خالید مه‌شعه‌ل) یش دوو تاوانبارن، به‌ڵام ئێوه‌ خۆتان به‌ قوربانی ئه‌وان ده‌که‌ن ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عه‌ره‌بن و نه‌فره‌ت له‌ (مه‌سعود بارزانی) و (جه‌لال تاڵه‌بانی) ده‌که‌ن. من خۆم دژی ئه‌و دوو سه‌رکرده‌ گه‌نده‌ڵه‌ی کوردم، به‌ڵام باوه‌ڕ بکه‌ سه‌رکرده‌کانی حه‌ماس سه‌د ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌وان بۆگه‌نن. ئه‌ی ئێوه‌ی مه‌لایان بۆ باسی چه‌وسانه‌وه‌ی کورد ناکه‌ن؟ ئایا حه‌رامه‌؟

ئه‌و مه‌لایه‌ به‌ڕێزه ئاوا وه‌ڵامی نامه‌که‌ی منی داوه‌ته‌وه‌:

سه‌ره‌تا سلاو سوپاس بۆ نامه‌که‌ت بڕوات بێت هه‌موویم خوێنده‌وه‌، به‌ڵام من له‌نووسینه‌که‌مدا پشتگیریم له‌حه‌ماس وهیچ که‌سی تر نه‌کردوه‌ به‌ڵکو دڵته‌نگم به‌کوشتنی منداڵ وکه‌سه‌ بێ تاوانه‌کان له‌لایه‌ن زایۆنزمه‌وه‌. جارێکی تر سوپاس خوازیارم نامه‌مان لێ نه‌بڕی.

وه‌ک ده‌بینین ئه‌و مه‌لایه‌ به‌ڕێزه‌ نکووڵی له‌وه‌ ده‌کات، که‌ پشتگیریی له‌ حه‌ماس کردبێت، چونکه‌ خۆی چاک ده‌زانێت ئه‌و پشتگیریکردنه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان له‌گه‌ڵ ئه‌و ئیمانه‌ ناکۆکه‌، که‌ هه‌تا ئێستا به‌ ئێمه‌یان گوتووه‌. بۆ زانین من قسه‌کانی ئه‌و مه‌لا به‌ڕێزه‌ وه‌کو خۆی ده‌نووسمه‌وه‌، که‌ پێم وایه‌ هه‌ڵه‌ی زمان و ڕێنووسیان زۆر تێدایه‌. با بزانین من چ وه‌ڵامێکم دا‌وه‌ته‌وه‌:

سڵاو و ڕێزم بۆ به‌ڕێزتان

من له‌ به‌ڕێزتانم پرسیوه‌ بۆچی ئه‌وه‌نده‌ به‌رگری له‌ حه‌ماس ده‌که‌یت؟ به‌ڕێزتان ئه‌گه‌رچی ده‌ڵێن پشتگیری له‌ حه‌ماس ناکه‌ن، به‌ڵام به‌داخه‌وه نووسینه‌که‌ت وا که‌وتۆته‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئیسرائیل ده‌جه‌نگێت، حه‌ماسه‌. تۆ مژده‌ی سه‌رکه‌وتنی حه‌ماسمان ده‌ده‌یتێ، که‌ لای هه‌موومان ئاشکرایه‌‌ حه‌ماس هه‌تا ئێستاش خۆیان به‌ به‌شێک له‌ به‌عس ده‌زانن. ئه‌وان سێ ڕۆژ پرسه‌یان بۆ سه‌ددام دانا. ئه‌وان رۆژانه‌ وێنه‌ی سه‌ددام هه‌ڵده‌گرن و نه‌فره‌ت بۆ کورد ده‌نێرن. له‌ مزگه‌وته‌کانی ئه‌وروپا موسڵمانی کورد ده‌رده‌که‌ن و ده‌ڵێن ئێوه‌ گڵاون و ده‌ستی ئه‌مریکاتان ڕاکێشاوه‌. به‌ ئاشکرا دوژمنی کوردن. پرسی بووم: خۆت چاک ده‌زانی، که‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام گوتویه‌تی له‌ رۆژی قیامه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سانه لێپرسینه‌وه‌تان له‌گه‌ڵدا ده‌کرێ، که‌ خۆشتان ویستوون. ئه‌گه‌ر وایه‌ ئێوه‌ بۆچی ئه‌و پیاوکوژانه‌ لای موسڵمانی کورد خۆشه‌ویست ده‌که‌ن؟ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ بۆ خه‌ڵکی سڤیل دڵتان ده‌سووتێ، ئه‌ی کوژرانی منداڵی کوردستان به‌ ده‌ستی داگیرکه‌ران بۆ ناتانورووژێنێ؟ ده‌توانم له‌ به‌ڕێزت بپرسم ڕات به‌رامبه‌ر به‌ حه‌ماس چییه‌، چونکه‌ ئه‌گه‌ر حه‌ماس ئیسلامن، ئه‌وا سه‌ددام حسێنیش وه‌کو سه‌رکرده‌کانی ئیسلام ده‌ڵێن موجاهیده‌ و شه‌هیده‌. ئه‌گه‌ر وایه‌ بۆ ئه‌وه‌ له‌ خه‌ڵکی کوردستان ده‌شارنه‌وه‌؟ ئه‌گه‌رچی هه‌ند

اوت 15, 2009 at 10:24 ق.ظ. بیان دیدگاه

بابەتەکانی ژماره‌ ٣٠ ئاب ــ ئه‌یلوول ٢٠٠٨ بە فۆرماتی PDF

اوت 15, 2009 at 9:54 ق.ظ. بیان دیدگاه

بابەتەکانی ژماره‌ ٢٩ مارت ــ نیسان ٢٠٠٨  بە فۆرماتی PDF

اوت 15, 2009 at 9:51 ق.ظ. بیان دیدگاه

بابەتی لاپەڕە هەشتی ژمارە ٢٨ کانوونی دووه‌م ٢٠٠٨  بە فۆرماتی PDF

اوت 15, 2009 at 9:42 ق.ظ. بیان دیدگاه

کاژیک(1959-1975)..رەوتى بیرى کوردستانى.. دژایەتى سنوورە دەسکردەکانء ململانێ لەگەڵ مارکسییەکان
* مارکسییەکان بۆ گاڵتەپێکردن بە کوردستانیان دەوت قلیاسانء دەیانوت کورد نەتەوە نییە.
* چەپەکان لەناو پارتیدا بەهێزبوون.. نەتەوەییەکانیش دەیانویست کاریگەرییان لەسەر بارزانى هەبێت.
* خێرخوازێک ژیانى ئەحمەد هەردى لەدەستى مەفرەزەیەکى پارتى رزگار دەکات.
* کێ (عوسمانى ئامەى) هاندا قەسابخانەى (کانى ماسى) بۆ شیوعیەکان ساز بکات
. ئا: نزار

ئەمڕۆ نەک هەر ر ِەوتێکى نەتەوەیى بەشێوەیەکى سروشتى لە دەرئەنجامى ئەو هەموو سوکایەتیەى کە شۆفێنزمى عەرەبەکان و فارسەکان و تورکەکان و بە خاک و مرۆڤى کوردى دەکەن لە کوردستاندا بونى نیە، بەڵکو کورد بون بۆ خۆى لە کاڵبونەوەدایە لە ئەنجامى گەندەڵى ئیدارەى کوردى و دروستبوونى ستافێک لە دارەوە بۆ دۆلار کورتە عەقڵى سیاسیانە ..ئەمە ڕووى ڕاستى هەستى ناسیۆنالستى کوردیە لە ئەمڕۆدا کە دەبوایە لەبەردەمى گورگە داگیر کەرەکان و شێرە بەفرینەکانى ناوخۆ بوونى هەبێت بەڵام ناتوانێ کێبڕکێ لەگەڵ فیمینیزمى کوردى بکات کەلە کوشتنى دوعا دا دەرکەوت چەند بەهێزو چالاکن ، لە کاتێکدا تورک سوپاى هێناوەتە سەر سنورى دەستکرد کوردایەتى و خەوتوە، ئێران تۆپبارانمان دەکات و کورد بون گوێى لێنیە، کەرکوک وا ئەدۆڕێت کەس خۆى بە ساحێبى نازانێت ، کۆلێراش بڵاو بوە وەوە کابینەى حوکمەت پێى عەیب نیە بەردەوام بێت و دەنگى خەڵکیش نابیستێت داواى وازهێنانیان یان گۆرین بکات . لێرەوە دەگەڕێینەوە بۆ کۆتاى پەنجاکان کە کۆمەڵگاى کوردى خاوەنى کاردانەوە بوو ،دەنگى ناناڕازى دەبیسترا، ئەوکاتە کورد بوون دژى ئەو شەپۆلە توندە ڕادەوەستا کە جەمسەرێکى گەورەى جیهان پشگیرى لێدە کرد…

شەپۆلى چەپى عەقڵ داگیر کەر چێتى و زورنا ژەنین بۆ عێراق چێتى و بە عەیب زانینى کورد بوون ئینکار کردنى جوگرافیاى کوردستان. وەک دیاردەیەکى زەق سەرى هەڵدابوو ، کاژیک ( کۆمەڵەى ئازادى و ژیانەوە و یەکێتى کورد ) وەک کاردانەوەیەک لەو سەردەمەدا 14/4/1959 لەسەر دەستى کۆمەڵى لاوى نەتەوەى رسکا… کامیل ژیر کە ئەمڕۆ تەمەنى (74) ساڵە لاوێتى خۆى و شعرى خۆى لە پێناوى ئەو ڕێبازەدا تەرخانکرد و ئەمڕۆش چیژ لە گێرانەوەى ئەو سەر دەمانە وەر دەگرێت کە کاژیکى تیا دروست بوو ، مامۆستا پێى باش بوو سەرەتا باسى ئەو هەل و مەرجەمان بۆ بکات کە پێداویستى دامەزراندنى کاژیکى هێنایە ئاراوە لەم بارەیەوە وتى : بەر لە هەرەسى پاشایەتى کەسەر بە بلۆکى ڕۆژئاوا بو چەپى کورد واى بڵاو کردەوە ئەگەر ڕژێمێکى سەربە بلۆکى رۆژ هەڵات و کۆمۆنیست ببێتە فەرمانرە وا لە عێراقدا –ئەوا گەلى کورد بە تەواوى مافەکانى دەکات ، بەڵام کە کودەتاى 14 ى تەموز رویدا و قاسمى لایەنگرى چەپ هاتە سەر تەخت و هیچى بۆ کورد نەکرد ، ئەوەش کە لە دەستوردا نووسرابوو کوردو عەرەب شەریکن لە عێراقدا هەر مرەکەبى سەر کاغەز بوو، جگە لەوەش هەندێ دیاردە سەرى هەڵدا بۆ نمونە رۆژنامەى ( الپورە ) لە ژێرسایەى قاسمدا دەردەچوو بە ئاشکرا بانگەوازى بۆ تواندنەوەى کورد ئەکرد ، چەپى کوردیش بە تایبەتى لە حزبى شیوعى دەستى خستبوە کاروبارى پارتیەوە و چەند ئەندامێکیان ئەندامى لیژنەى مەرکەزى پارتى بون ، وەک : حەمید عوسمان ،خەسرەو تۆفیق ، دکتۆر مورادێک کە لە سۆڤیەتەوە هاتبوەوە ، ێالح حەیدەرى و ………… هتد

ئەمانە هەوڵیاندا رێکخراوەکانیش بخەنە ناو حزبى شیوعیەوە بو بە کۆمەڵەى رۆشنبیرى کورد نەوەیان بە پێویست زانى کە حزبێکى یان رێکخستنى سیاسى نەتەوەى دروستکەر ،بە تایبەتى پارتى بۆ خۆیشى چەندین سەرکردەى پلە بەرزیان ببرى چەبیان هەبوو وەک ، هەمزە عەبدوڵا ،برایم ئەحمەد و دواتریش مام جلال ، لە هەموو لایەکەوە خواستى بۆ نەتەوەیى هەبوو ، کاژیک لەم بۆشاییدا دروستبوو . مامۆستا فایەق عارف کە یەکێکە لە دامەزرێنەرانى کاژیک و ناوێکى ناسراوە لە خەباتى بیرى نەتەوەیى کوردى ، جەختى لە سەر ئەو هەل و مەرجە کردەوە و نمونەیەکى لەم بارەیەوە هێنایەوە و وتى : دواى هاتنى قاسم لە تەموزى 1958 بە دوو مانگ من و مامۆستا جەمال نەبەز پێمان باشبوو بیرو بۆچونى دەسەڵاتدارانى تازەى بەغدا بزانین،بۆیە هەستاین یاداشتنامەیەکمان بۆ دامەزراندنى مەعاریفى کوردستان گەڵا ڵەکرد تەنیا 12 مامۆستامان دەست کەوت کە ئیمزا لەسەر یاداشتەکە بکات ، بردمان بۆ بەغدا و دامانە وەزیرى مەعاریفى عێراقى ،لەم یاداشتە جابر عومەر کەوەزیرى مەعاریف دەبێت زۆر توڕە دەبێت و دەنیرێت بە دواى ئیبراهیم ئەحمەد و پێى دەڵێت کە ئەم یاداشتە ئنفێالیەتە، فایەق عارف دەڵێت ئیبراهیم ئەحمەد بەهەڵە داوان هات بۆ دوکانەکەى بە شیر مشیرو هەڵوێستى جابر عومەرى بۆ گێڕاینەوە و وتیشى من لاى جابر وتومە کە ئەمە شوعیەکان نوسیویانە ،هەمزە عەبدوڵاو رەفیق حیلمى کە لە وێ بون سەرزەنشتیان کرد…بەڵام چەپەکان گاڵتەیان بەو یاداشتنامەیە دەکرد و بۆ سوکا یەتیکردن بە وشەى کوردستانیان دەوت قلیاسان هەروەک چۆن سووکایەتیان بە کورد دەکرد و دەیان ووت کورد ئومە نیە، مامۆستا فایەق وردەکارى دامەزراندنى کاژیکى بۆ باسکردین وتى کاژێک لە کۆبوونەوەى سێ باڵ هاتەکایەوە کە بریتى بوو : یەکەم :

فایەق عارف ، کامیل ژیر ، جەمال نەبەز ، ئیحسان عبد الکریم ، دووەم:ئەحمەد هەردى ، عەبدوڵا جەوهەر ، کەریمى مەکتەبە ، شێرکۆ بێکەس ، فەرەیدون عەلى ئەمین ، هەروەها مامۆستا عەلى ساماغا سێهەم : بریتی بوو لە حەمەى عەزیز، شێخ محەمەدى هەرسین ، عەبدوڵا ئاگرین ، غەفور ئەمین و چەند کەسێک تر پێکهاتبوو سەربەپارتى گەلى کورد کە پارتێکى نەتەوەیى بوو ، کاژیک پارتێک نەبوو بەئاشکراو سەر بەخۆ بنکەو بارەگاى خۆى هەبێت بەڵکو شێوازى کارکردنەکەى بوە هۆى ئەوەى کاژیک لە پەراوێزدا بمێنێتەوە بەڵام سەبارەت بەمە رایەکى جیاواز هەیە وکامل ژیر دەڵێت : بە پێچەوانەوە کاژیک حیزبێکى سەربەخۆ بوو، خاوەنى رێکخستنى سەر بەخۆى خۆى بوو ، سەرکردایەتى خۆى هە بوو، بیرو باوەڕى سترا تیژیى جیاوازى هەبوو ، ئەدەبیاتى جیاوازى خۆى هەبوو وەک (……، کاژیکنامە ، …..، نەوەى کورد ….، هتد. غەفور ئەمین کە ئەندامى کاژیک بووە ئەمڕۆش زۆربەى کاتى خۆى بە باسى سیاسەت بەسەر دەبات سەبارەت بە کارى کاژیک دەڵێت : ئێمە دوو مەبەستمان دەپێکا یەکەمیان لە ناو پارتیدا بیرو باوەڕى خۆمان بڵاو دەکردەوە، دووەمیشیان لە کاتى شەردا گوزەرانى پێشمەرگەمان دابین دەکرد .بەڵێ کاژیک توانى خۆ بگەیەنێتە بارەگاى بارزانى هەر یەک لە حەمەى عەزیزو شێخ محەمەدى هەرسین کەسایەتى نزیکى بارزانى بوون ، لەکاتێکدا بیرى چەپ لەناو پارتی دا هێڵێکى بەهێزبوو کاژێک دەیویست کاریگەرى لەسەر بارزانى هەبێت، لەم بارەیەوە کامیل ژیر ئەڵێت چوونى ئەوان واى کرد پێشمەرگەکانى کاژیک لە ڕاوەدوونان پارێزراوبن ، هەروەها لە ڕووى نەتەوەیشەوە کاریگەرییان هەبێت .

ئیدریس بارزانى زۆر بە بیرو بۆچوونەکانى کاژیک سەرسام بووە ، کامیل ژیر دەڵێت : نێچیرەڤان بارزانى لە کۆنگرەى یانزەى پارتى پێى ڕاگەیاندم کە ئیدریس بارزانى باوکى هەمیشە بەڕێزەوە باسى کاژیکى بۆ کردوە. ئەندامانى پێشوى کاژیک سەبارەت بە گەشە نەکردنى کاژیک پێیان وایە کە کورد هێشتا قەناعەت و هۆشیارى نەتەوەیى لا دروست نەبوە یان شەڕى بۆ ئیسلام کردوەو وەک داردەستێک بەکارهاتوە یان بووە بە مارکسى و وەک پاشکۆیەک بووە ، سەبارەت بە کاژیکیش پێیان وایە هەڵگیرسانى شۆڕشى ئەیلول دواى دوو ساڵ لە دامەزراندنى کاژیک بارو دۆخەکەى گۆڕى و شۆڕشى چەکدارى دژى قاسم چوە پێش هۆشیارى و بیرو باوەر.

هاوبیرانى کاژیک لە ژێر گوشاردابوون ، شەڕە بە یاننامە لەگەڵ پارتى لە ئارادا هەبوو، لەگەڵ حیزبى شوعى ململا نێ ى توند هەبوو.داگیرکەران کوردستانیش بە خوێنى سەریان تینو بوون،جارێکیان عەلى سنجارى پەلامارى دێیەکى شارباژێر دەدات بۆ ئەوەى ئەحمەد هەردى دەستگیر بکات بەڵام لە لایەن حەمەومین ئاغا ى مۆرک گەورەى ئەو گوندەوە گیانى لە مردن ڕزگار دەکرێت ، جگە لەوەى ماڵى هەندێ کەسى نەتەوەیى لە لایەن ناحەزانى بیرو باوەڕەوە ئیشارەتکراوە تا لە دەرفەتێکدا لە ناو ببرێن ، لە ڕووى دەستوریشەوەحوکمى ئیعدام بەسەر سەربەخۆ خوازەکان دەدرا ، لە ناو ئەو ئاڵۆزیەدا فەتاح ئاغا ، سەعید گەوهەر ، حەمە ساڵح هیتلەر ، مامۆستا عزەت و چەندین ناوى تر کادر و پێشمەرگەى جەربەزەى بیرى نەتەوەیى بوون ، ڕۆشنبیرانى قەڵەم بەدەستى نەتەوەیى وەک فەرەیدون عەلى ئەمین فشارى دەرونیشى لەسەر بوو ،جەمال نەبەز قەڵەمێکى نوکتیژبوو بە کتێبێک وەڵامى حەمەى مەلاکەریمى دایەوە کەبەعەقڵێکى چەپەوە بە دژ نامیلکە شیعرى کوردایەتى کامیل ژیردا چووبوو .لەمالومەش گۆڤارى مامۆستاى کورد دەردەچو کە ناوە ڕۆکێکى نەتەوەیى هەبوو ،هەروەها بڵاو کراوەى چراى کوردستان کە گۆڤارى یەکێتى لاوانى نەتەوەى کورد سەر بە کاژیک و هەروەها نەوەى کورد گۆڤارى یەکێتى مامۆستایانى نەتەوەیى کورد بوو. بەڵام لە ژیانى کاژیکدا خاڵێکى ڕەشى دروستکراو هەیە کە بریتیە لە ڕووداوى کانى ماسى ،کە لە هەلومەرجێکى نادیاردا لەساڵى 1964 چەند کەسێک کە لەسەر حیزبى شوعى ماڵبوون بەدەستى بەدەستى چەند کەسێک کوژران کە لەناو خەڵکدا ئەو بکوژانە بە کاژیک ناسراو بوون، لەناو ئەوانیشدا عوسمانى ئامە کە سەر بە ڕێکخستنەکانى کاژیک بوو.

بە پێى قسەى مامۆستا غەفور عوسمانى ئامە پیشمەرگەیەکى جەربەزەبوو ، قارەمان بوو چەند چالاکى گەورەى لە دژى ڕژێمى داگیرکەر ئەنجامدا بوو، بەڵام بۆچى دەستى چووە خوێنى شوعیەکانەوە ؟ ! ئایا کاژێک ئاگادار بوو لەوەى ئەو ئەندامەیان ئەو کەسانەى شوعى دەکوژێ؟دواجار ئایا تاوانى کانى ماسى لە ئەستۆى کێدایە؟بەر لەهەر شتێک دەبێت بزانین ڕووداوەکە چۆن بوە و کەسە کوژراوەکانیش کێ بون؟مامۆستا غەفور لەوەڵامدا ئەڵێت : ڕاستە شوعیەکان دەیان گوت کورد ئومە نیە و بە بەیانى باشیان ئەوت تاکە کڵاش و بە مەعاریفى کوردستانیان دەوت مەعاریفى قلیاسان ، بەڵام ئەو ڕوداوانە نەلە بەرژەوەندى کورد بوو نە کاژیکیش ئاگاداربو لێى ، کوشتنى عەلى فەرەج تۆغانى کە هاوڕێیەکى نزیکى عوسمانى ئامە بووە بە داگیرسانى فتیلەکە دانرا کە گوایا شوعیەکان کوشتویانە ، قوربانیەکانیش هیچ کام لە ئەندامانى باڵاو گرنگى شوعى نەبون بەڵکو کەسانى وەک مەلاى یاکەت بوو کە پیاوێکى هەژار بوو هەروەها عومەر عەلى دوکاندارێکى هەژارو نورى تەوالیت کە شەش مانگ بوو لە شوعى تەجمید کرابوو ، سمە پاڵەوانیش بریندار کرا کە داودەرمانى دەفرۆشت ، بەداخەوە لەو ڕووداوەوە کەسانى ناحاڵى بە کاژیکیان دەوت کورد کوژە ، کەچى خۆشیان دەبونە پیاو و چەکدارى کورد کوژە ڕاستەقینەکان . بەڵام ئایا کاژیک راستى روداوەکەى خستە ڕوو ؟ مامۆستا غەفور ئەڵێت :

داوام لەخوا لێخۆش بوو فەرەیدون عەلى ئەمین و مامۆستا فایەق عارف کرد کەبەیاننامەیەک دەربکەن و بێ ئاگایى کاژیک لەڕوداوە بخەنە ڕوو بەڵام کاژیک ئەوەى نەکرد و منیش وازم هێنا. فایەق عارف لەوەڵامى ئەوەدا دەڵێت : ئێمە پێمان باش نەبوو بەیاننامە دەر بکەین ، چونکە حیزبى شوعى بۆخۆى هیچ تاوانێکى نەخستبوە پاڵ کاژیک تا ئێمەش وەڵامى بدەینەوە ، بەڵام عوسمانى ئامە لە کاژیک دوور خرایەوە پاشان حزبى شوعى بۆخۆى ڕاستیەکانى دەزانى و دەیزانى کێ هاندەرى عوسمانى ئامە بووە بۆ خوڵقاندنى قەسابخانەکە ، ئەویش ئەوکاتەى کە عوسمانى ئامە لە 11-7-1965 دا بەدەستى جاش و جەیش شەهید دەکرێت ،ئەسپەکەى کە هەگبەیەکى لەگەڵ دابوو دەکەوێتە دەستى دوژمن ، لەناو هەگبەکەدا نامەى کەسێکى تیا بوو بۆ عوسمانى ئامە کە تەحریزى دەکات بۆ کوشتنى شوعیەکان و ئەو کەسەش گەورە بەر پرسیار و پاشان لە باڵى مەکتەبى سیاسى بووە ناوبراو لە پێناوى ئاژاوەنانەوە ئەوەى کردوە ، پیلانەکەشى سەرى گرت بارزانى فەرمانى گرتنى چەند کەسێکى دەرکرد و بران بۆ ئەشکەوتى بێتواتە کە حەمەى عەزیز یەکێک بوو لەوانەو پاشان ئازاد کرا.

حیزبى شوعى لەناو سوپادا ڕێکخستنى نهێنیان هەبوو، دەقى ناوەڕۆکى نامەکەیان لەو ڕێگایەوە پێگەیشتبوو . کۆتایى کاژیک بەخۆ هەڵوەشانەوە نەهات ، بەڵکو بەخۆ هەڵپەساردن دوایى هات ،دواى هەڵگیرسانەوەى شەڕ لە دواى 11 ى ئازارى 1974 سەرکردایەتى کاژیک( کامیل ژیر ، فایەق عارف، عەبدوڵا ئاگرین ، ئەحمەدى هەردى، فەتاح ئاغا ، فەرهاد عەبدول حەمید (پاڵەوان) ، نورى حەمە عەلى ) کۆبونەوەیەکیان سازدا و ئەو بڕیارەیان دا و جەمال نەبەزیشیان لێ ئاگادارکردەوە ، مامۆستا کامیل ژیر دەڵێت لەگەرمەى شەڕ هەڵگیرسانەوە لە شارى نەغەدە نزیکەى 30 کەس لەسەرکردایەتى و کادیرە پێش کەوتوەکانى کاژیک کۆ بوونەوەیەکیان سازدا لەو خانوەدا کە ماڵى کامیل ژیرو ئەحمەد هەردى تیا نیشتەجێ بوو کە خاوەنەکەى حاجى سەید مستەفا بوو. بڕیارى هەڵپە ساردنى کاژیکمان دا هۆى، ئەو بڕیارەش ئەوە بوو کە ئێمە نەمانویست لەبەردەم شۆڕشدا هیچ قۆرتێک دروست بێت تەنانەت باڵى مەکتەبى سیاسى دواى چەندین ناکۆکى هەمویان لە ریزى شۆرش دابوون ئێمەش هەر یەکێتیەکى بەهێزمان دەویست لە دژى داگیرکەر ، سەرکەوتنى شۆڕشەکەمان لە حیزبایەتى لا گرنگتر بوو. بەڵێ کاژیک هەڵپەسێردرا بەڵام لە پێنجوێنەوە کۆمەڵێ گەنجى نەتەوەیى بە سەرۆکایەتى شەهید ئازاد مستەفا ئەم هەنگاوەیان بە نوشوستى داناو بڕیاریان دا بە ناوى کاژیکەوە بەردەوام بن ، بەیاننامە یەکیشیان دەرکرد ، تیایدا دەرکردنى زۆربەى ئەو ناوانەیان لە کاژیک ڕاگەیاند تێبینى : لە ژمارەى ئایندەدا ئامادەین ڕاو سەرنج و بەڵگەنامە بۆ هەر کەسێک بڵاو بکەینەوە کە دەیانەوێت لەم تەوەرەدا بەشدارى بکەن و ئەم ئەڵقە گرنگەى مێژوى نەتەوەکەمان زیاتر دەوڵەمەند بکەن.

ئەمڕۆ گەندەڵى تەراتێن دەکات شەڕى گەندەڵکاران لەدژى چاودێرى دارایى
ئا: هاوبیر

ناو نیشانى هەموو دامو دەزگاکانى پێیەو یەکیەک داگیریان دەکات ،گەندەڵى لە ژێر فەرشى فەرمانگەکان لەناو بۆکسەکاندا لەناو گیرفانى بەر پرسەکاندا، لەسەر مێزى وەزارەتەکان بوونى هەیە،لەیەک شەممەوە گەندەڵى لە داو دەزگاکانمان بەردەوام دەبێت تا ئێوارەى پێنج شەمە، گەندەڵى بە شێوەیەکى هەرەمى خۆى ڕێک خستوە لە پۆلیسى بەردەگاوە کەدەمان پشکنێـت لەپرسگەوە کە مۆبایلەکانمان لێوەر دەگرێت لەباخەوانەکەوە دەست پێئەکات بەو فەرمانبەرانەى تێدە پەڕێت کە پێمان دەڵێن بەیانى وەرەوە ،کۆبونەوە هەیە تا بەو بەر پرسانە دەگات کەیارى بە چارەنوسمان ئەکەن،لەم دورگەیەدا کەگەندەڵى تیایدا حوکمڕانە شوێن پێیەک هەیە پێى دەوترێت چاک سازى و ڕیفۆرم ،ئەم شوێن پیە گەرچى کەمە کەچى گەندەڵچیەکانى تۆقاندوە ،دەنگى ناڕەزاى بەرامبەر گەندەڵچى گەرچى نزمە بەڵام دەبیسترێت کاک جەلال عومەر ساماغا (کە ئێستا سەرۆکى دیوانى چاودێرى داراییە)

نمونەیەکى بەردەستە کە ئەو شەڕە دەکات ،شەڕى دژبە گەندەڵیزم ،هەڵبەت کەسایەتیەکى بەو جۆرە دوژمنى زۆرە ،بەڵام دۆستیشى زۆرترە ،ئێمە وەک کەسانى نەتەوەیى پێمان خۆشە ئەستێرەى بەو جۆرە لە ئاسمانى وڵاتەکەمان بدرەوشێتەوە ، بۆیە ئێمەش دەنگمان لەپاڵ دەنگى مامۆستایان ئەحمەد میراو دەلى و حەمە ڕەشى هەرەس دایە کە بوێرانە بێ هیچ مەبەستێک جگە لە بەرژەوەندى کوردستان داکۆکیان لەو بەڕێزە کرد ئێمەش پێمان شەرمە لە شەرى دژ بە گەندەڵى دەستەو وسان دابنیشین تەنها تەماشاکەر بین،هەر بەوەشەوە ناوەستینەوە بەڵکو دۆستى ڕاستەقینەى ئەو کەسانەشین کەبەرەنگارى ئامێرە جەنگیە زەبەلاحەکەى گەندەڵى بونەتەوە، ئێمەش هاوسەنگەرى نمونە ئیجابیەکانین لەهەر شوێنێک بن ،هەروەها پەیامى ڕۆژنامە نوسینمان بەو جۆرەیە کەهەرگیز ئەو قەڵەم فرۆشانە بەهاو پیشەى ڕۆژنامە نوسیمان نەزانین کەماستاوچى دەستەڵاتێکى گەندەڵن ،یان لەوەش خراپتر دەیانەوێت دەنگە ڕووناکى خوازەکان کە کاک جەلال لەنمونەیانە بەدەستەڵاتە تاریکیەکەى خۆیان کپ بکەنەوە ،هەروەک چۆن بەعس کانیەکانى کۆنکرێت ئەکرد ،لێرەوە نمونەیەک لەشەڕى ڕاگەیاندنى دیوانى چاودێرى لەگەڵ ڕاگەیاندنى شارەوانى سلێمانى وەردەگرین ،کەبیبمان وایە دەبێت زۆرى لەسەر بنوسرێت تا ڕاستیەکان دەر کەوێت، ئەو شەڕە کە گەیشتۆتە دادگاش شەڕێکى ئاسایى دوو دەزگا یان دوو کەس نیە ،بەڵکو شەڕ لە نێوان دووبەرەیە ،بۆیە شەڕێکى مێژوو یە و مێژوو دەینوسێتەوەو دەیکاتە نمونەى ململانێى نێوان ریفۆرم و گەندەڵى کە هیوادارین بە دۆراندنى گەندەلِى یەک لایى ببێتەوە لێرە بۆ دەرخستنى کەسایەتى هەر بەرەیەک ئەم بەراوردە دەکەین :

1-کەسایەتى گەندەڵ زۆر ئەلێت کەم کاردەکات ،کاک جەلالى سەرۆکى چاودێرى داراى گەرچى خۆى و دەستەکانى دیوان زۆر کاردەکەن بەڵام حەز بە چاوپێکەوتن ناکەن ،چەندین کاناڵ داواى چاوپێکەوتنى لە کاک جەلال کردوە بەڵام داواکەیان ڕەت دەکرێتەوە ،چونکە پێى وایە سروشتى کارەکەیى و خواستنى خۆى و نەڕەخساندنى زەمینە ڕێگرە لەبەر دەم لێدوان و ،بەڵام سەرۆکى شارەوانى پێشو حاکم قادر هێندە عەشقى چاوپێکەوتنە ،گۆڤارو ڕۆژنامەى وەرزشى فۆلکلرى و ژنانەش بهاتایەتە قسەى بۆ دەکردن، کەبە خوێى چێشتیش ناگاتەوە بە ئیشى شارەوانى، سەڕەڕاى ئەوەش خەڵاتى ئەدانێ.

2-کاک جەلال زەوى حکومەتى وەر نەگرتوە ،ئوتومۆبیلى تایبەتى خۆى بەکاردەهێنا و ئوتۆمۆبێلى حوکومەت ڕەت دەکاتەوە و پاسەوانى تایبەتى بەخۆشى نیە، بەڵام سەرۆکى شارەوانى زەوى ئەبەخشێتەوە بەناسیاوەکانى و جوانترین ئۆتۆمۆبێلى حوکمەت بەکاردەهێنێت و بە بێ پاسەوانیش هەنگاو نانێت.

3-حاکم قادر خانوەکەى 1530 مەتلر دووجایە تەلارێکى لەسەر دروست کردوە جگە لەباخ وباخاتەکانى و ناوماڵى لە تورکیاوە بۆهاتوە،لەبەرامبەردا سەرۆکى دیوانى چاودێرى تاکەخانووى خۆشى دەبەخشێت بەوەزارەتى تەندروستى جگە لە بەخشینى ئەو زەویەى کە لەگەڵ هەموو ئەندامانى ئەنجومەنى شارەوانى وەریگرتوە و لەهەموو شارەوانیەکانى کوردستان ئەویشى بەخشیوە بە چاودێرى داراى .و هەڵپەى موڵک دارێتى نیە.

4- لەم وڵاتە دا ئەوەى ئینتیماى حیزبى نەبیت پەراوێز دەخرێت ،بەڵام کاک جەلال لەبەر دەستى پاکى و لێهاتوى خۆى گەرچى بێلایە نیشە بەڵام بۆ پۆستى گرنگ پالێوراوە وەک وەزارەتى داراى دەست نیشان کراوە و تەکلیفى لێکراوە ئەو پۆستە بگرێتە دەست ،بەڵام کەسێکى وە سەرۆکى شارەوانى گەر حیزبەکەى نەبێت هیچ پۆستێکى نەدەبینى .

5- چاودێرى داراى زیاتر لە 2000 ڕاپۆرتى لەسەر 720 وەزارەت و دام و دەزگاى حیزبى و ڕێکخراو ناحوکمى هەیە و بێدەنگى پاراستوەو بۆ شکاندنى کەسیى ئەوئەو ڕاپۆرتانە بەکار ناهێنێ و لە ڕاگەیاندنەکان نەباسى دەکات و نە ئاماژەیان پێدەدات ،کەچى کەچى حاکم قادر تەنها بۆ شکاندن ناوى چەند نوسەرێکى بڵاو کردەوە کە زەویان وەر گرتوە.

6-دیوانى چاودێرى هەموو وەڵامەکانى بۆ سەرۆکى شارەوانى بە بەڵگەو ژمارەبوو ،لەسەرەتادا تەنیا ڕەخنەى لە شارەوانى دەگرت ،بەڵام شارەوانى کەوتە تۆمەت دروست کردنى ڕەخنە گرتنى شەخسى بۆ ئەوەى مەسەلە گشتیەکان لە بیر بچنەوە بەڵام لەمەشدا سەر نەکەوت بەڵکو شکستێکى ترى خواردو هێندەى تر ژێرى بەرەکە بۆ خەڵکى دەرکەوت. دەستخۆشى لەهەر تیشکێک دەکەین شەوە زەنگى گەندەڵیمان بۆ ڕادەماڵن لەکاتێکدا گەندەڵچیەکان لە تیرۆرستەکان زیاتر بە خوێنى توخمە ڕەسەنەکانى وڵاتەکەمان تینون ئێمە پشتیوانى ڕاستە قینەى ئەو کەسانەین کەبەڕاستى ئاڵا سپیەکەى چاکسازى و ریفورم بە دەستیانەوە ئەشەکێتەوە. 7-داواى ابعافى لەوەزیرەکەى کردوە لەوکاتەى کە وەکیلى وەزارەتى داراى بووە تازەترینیان 10/1/2007 لە پۆستەکەى 10/10/2007.کەمکردنەوەى مەعاشى کردوە بەبەردەوامى زیاتر لە دوو هەزار کە زۆربەیان ئاڕاستەکردن و تەوجیهیە لەهەموو بوارەکان.

هاوڵاتى : پێشێلى نەریتى رۆژنامەگەرى دەکا

د. ئەحمەد میراو دەلى

لەساڵى 1997 دا لە ئەمەریکا جۆرنالیستان خۆیان کۆمیتەیەکیان،پێکهێنا بۆ داڕشتنى پێناسەیەکى مۆدێرن بۆ جۆرنالیزم و دەستنیشانکردنى هێڵە سەرەکیەکانى کارى جۆرنالیستى و هەروەها داخوازى هاوڵاتیانیش لە جۆرنالیزم چیە. لە کۆنگرەیەکدا دوا گوێگرتن لە سەدان جۆرنالیست وهەڵسەنگاندنى سەدان ڕاپۆرت ، پێناسەیەکى مۆدێرنیان بۆ جۆرنالیزم داڕشت و ویژدان و هێڵە سەرەکیەکانى جۆرنالیزم و چاوەروانکارى جەماوەریش لە جۆرنالیزمیان لەچەند خاڵێکدا کۆکردەوە و ناویان نا (ئێپیک و ستاندەردى جۆرنالیزم)بەواتاى پێوەرو ویژدانى ڕۆژنامە گەرى . جۆرنالیستانى کوردستانیش وەک لاسایى عارەب ناویان ناوە (میساقى شەرەفى کارى ڕۆژنامەوانى ) وەک ئەوەى لە زمانى کودیدا زاراوە نەبن بەرامبەر بە»میساق و شەرەف» وەلێ ئەوەیان مەبەستى ئەم نوسینە نییە. مەبەستى جۆرنالیزم چییە؟ جۆرنالیستانى ئەمەریکا لە کۆنگرەکەیاندا گەیشتنە ئەو ئەنجامەى کە مەبەستى سەرەکى جۆرنالیزم ؛پێشکەش کردنى هاوڵاتیانە بەزانیارى بڕوا پێکراو کە داخوازى کارابوونى ڕۆژانەى هەموو کەسێکە لە کۆمەڵگایەکى ئازاد دا. ئەمەش بۆ هەر لایەنێکى جۆرنالیزم و هەر جۆرنالیستێکیش ژمارەیەک ڕۆلى بێ ئەندازە لەخۆ دەگرێت …

لەوانەش دەستنیشانکردنى داخوازیە هاوبەشەکانى ئەو کۆمەڵگەیە وپاسەوانى بەرژەوەندیەکانى هاوڵاتیان و هەروەها دەنگى بێدەنگەکانیش بێت…هتد.کۆمیتەکە ئەرکى جۆرنالیزمى لە نۆ خاڵدا دەست نیشان کردووە و چاوەڕوانی هاوڵاتیانیشى لە ڕۆژنامە گەرى لە شەش خاڵدا خرکردۆتەوە کە زۆربەیان هاوبەشن. جا بۆ ئەوەى درێشدادڕى نەکەم ، چەند خاڵێکى هاوبەش دەخەمە بەرچاو کە پەیوەندیەکى ڕاستەوخۆى بەباتەکەوە هەیە . خاڵەکانیش ئەمانەن. یەکەمین ئەرکى جۆرنالیزم ؛ ڕاستگۆییە . دووەمین ئەرکى ؛ دڵسۆزى یە بۆ جەماوەر . سێیەم ؛بێ لایەنیە، بەواتاى لایەنى هیچ کەس و پارت گرووپى ئیتنى نەگرێ . چوارەم؛ دەبێت بێلایەنگرى چاودێرى دەسەڵات بکات لەبەر ئەوەى توانایەکى باشى چاودێرى کردنى ئەوانەى هەیە کە پلەو دەسەڵاتیان کاریگەرە لەسەر دانیشتوان. پێنجەم ؛ دەبێت سەکۆیەکى ڕەخنەو نزیک بوونەوە لەیەکدى بێت. شەشەم دەبێت هەوڵى دیار یکردن و دەرخستنى شتە گرنگەکانى هەبێت کە پێوەندییان بە ئایندەى کۆمەڵگەوە هەیە و دەبێت سەرگروشتەى ڕۆژنامە مەبەستدار بێت. بە هۆى ژێردەستەیمانەوە ئێمەى کورد جگە لە ڕۆژنامەگەریەک ئەویش بە درێژایى تەمەنى ، هەتا دواى ڕەوى دانیشتوانى باشورى کوردستان و سەپاندنى هەرێمى ئارام –نۆ فلاى زۆن- تەنیا بریتى بووە لە ڕۆژنامەى پارت و شاخ و یاخى و یاساخ.شتێکمان نەبووە بەواتا بەر فراوانەکەى جۆرنالیزم (ڕادیۆ ،گۆڤار ، تەلەفیزیۆن ، فیلم»ى کوردى ……..هتد)

ئێستاش لە باشورى کوردستاندا جۆرنالیزم قۆناخى ڕۆژنامە گەرى شاخ و ژێرەکى و یاساخى تێپەڕاندووە و هەتا ئاستێک لەو هەرێمە دا هەل و مەرجى میدیاى ئازاد و سەربەخۆ ڕەخساوە .جا بۆ پەرە پێدان و بەر فراوانکردنى ئەو ئازادى و سەربەخۆییەى کارمەندانى میدیا ،بە تایبەتیش ئەوەى کەرتى ڕۆژنامەگەرى بەتەمایەتى کە دەەوێت وەک وڵاتانى ڕۆژئاوا ببێتە دەسەڵاتى چوارەم دەبێت کرداو هەڵوێستى ڕۆژنامە گەران و ڕۆژنامەکانیش وەک ئەوانەى ڕۆژئاوا سەردەمیانە بێت هەتا بەهانەى دەسەڵات لە سنور دار کردنى دەربڕینى دەنگى ئازاد ببڕن. وەلێ پرسیار ئەوەیە ،ئایا جۆرنالیزمى کوردستانى ،بەتایبەتیش ڕۆژنامەگەرى دەتوانێت ئەو هەنگاوە بنێ و بێ پاڵپشتى حیزبێک یان دەسەڵاتدارێکى حیزبى بژێوى خۆى دابین بکات جێگەى بڕواى جەماوەر بێت؟بەش بەحاڵى خۆم لەو باوەڕەدانیم ،چونکە بابەتى وا لە هەندێ حەفتە نامەو ڕۆژنامەى کوردستاندا دەبینین کە نەدەبوو بگاتە سەر ڕوو پەڕەکانیان،رەنگە راپۆرتەر و سەر نووسەرى ڕۆژنامەکەش واژویان لەسەر «میساقى شەرەفى ڕۆژنامەگەرى کوردستانیش کردبێت ،کە لەسەرەتاى هاوینى ئەمساڵدا لە هوتێلى چوارچرا لە هەولێر ژمارەیەک ڕۆژنامەوان ، دایانڕشت 1. هەفتەنامەى هاوڵاتى ؛کە بەڕەواجترینە لە نێو ڕۆژنامە هەفتەنامەکاندا ولەگەڵ ئەوەشدا کە ئاگاداریەکى تەواوە لە ڕوونکردنەوەکانى سەرۆکایەتى دیوانى چاودێرى دارایى سلێمانى ،وەلێ بەبێ بەدواداچوون چەواشەکارییەکانى بەناو ڕۆژنامەگەرییەک کە هیچ ڕەوشتێکى نوسینى لەخۆ نەگرتوە بە سنگێکى فروانەوە پەخشان دەکات، ئەو جۆرە نوسینە بێ سەرو بەرە دوور لە ڕەوشتى ڕۆژنامەگەرى وە پر لە تیل و توانج تەشەڕو چەواشەکارییانە.

لە ڕۆژنامەگەرى ڕۆژئاواى دا جگەلە زبڵدانەکانیان لە هیچ شوێنێکى دیکەدا جێگەى نابێتەوە و لادانیشە لە نەریتى ڕۆژنامەگەرى . ئەوانەى بەهۆى ڕاپۆرتەکانى دیوانى دارایى «سلێمانى » یەوە زەرەرمەندو ڕسوابوون ،ناچارن درێژە بە درۆو بوختانەکانیان بدەن ،ئەى ئەگەر وانەکەن چى بکەن ؟وەلێ پرسیار ئەوەیە ڕۆژنامەى هاوڵاتى بۆ ئاوا ڕەواج بەو درۆو بوختانانە دەدات ؟ ڕۆژنامە دەبێت بەتەنگ متمانە و ناوزڕاندنى خۆیەوە بێت هاوڵاتى کە ئاگادارى ڕونکردنەوەکانى سەڕۆکایەتى دیوانى چاودێرى دارایى سلێمانى یەو لەهەمان کاتدا چەواشەکارى ئاوا زەق وەک ئەوەى ژمارە 360 ى ڕۆژى چوارشەمەى ڕێکەوتى 3/10/2007 بڵاو دەکاتەوە ، بەڕاستى خۆى دەخاتە بەر پرسیارەوە ، پرسیارى ئەوەى لە نێوان بەرەى گەندەڵ کاران و چاکسازاندا کامیانى هەڵبژاردووە؟بۆ پێشێلى نەریتى ڕۆژنامە گەرى دەکات . ئەگەر پاساوى هاوڵاتى ئەوەیە کەجێگەى دەنگى ئازادە بۆیە ئەو وتارانە بڵاو دەکاتەوە ،ئەى بۆکاتێک من وتارەم بۆ ناردن ،کەئێستا بەتۆزێک گۆرانکارییەوە بۆ ئەوەى بۆ بڵاوکردنەوەى لە سایتە ئەلەکترۆنیەکاندا بشآ بڵاوى نەکردەوە؟ ئایا ئەمەش پێشێل کردنێکى دیکەى نەریتى ڕۆژنامەگەرى نیە؟

هیوادارم لەمەو دوا بەرپرسانى هاوڵاتى وە هەموو ئەوانەى لەمیدیاى کوردستانیدا کاردەکەن ، ئەگەر دەیانەوێت ببنە دەستەڵاتى چوارهەم و خزمەتى گەلە بەشمەینەتەکەمان بکەن، زیاتر لە ئێستا وەک میدیایەکى ڕۆژئاواى لەپێناو پاراستنى مافى گشتى و پێشەوە چوونى ڕۆژنامەگەرى کوردستانى دا ڕەفتار بکەن و تەکان بە جۆرنالیزمى کوردستانى بدەن بۆ ئەوەى بێتە دەستەڵاتى چوارهەم و هیچى دیکە بێ بەدوادا چوون ووتارى چەواشەکار بڵا و نەکەنەوە . لە کۆتایشدا دەپرسم ئەگەر لایەنێکى میدیا هێندە سنگ فراوان نەبێت گلەی و ڕەخنە لەسەر خۆى قبوڵ بکات ، ئەى بۆ لۆمەى دەسەڵات دەکات؟ چۆن دەوێرێت داواى ئەوە بکات؟جەماوەر بیکاتە دەستەڵاتى چوارهەم؟ تێبینى: 1. بۆ زانیارى د. ئەحمەدو خوێنەرانیش گروپى راچەنین کە گروپێکى رۆژنامەوانیە لە هاوینى 2007 لە هوتێل چوارچراى هەولێر بە ئامادەبوونى زیتر لە 100 رۆژنامەنووس پەیمانى کارى رۆژنامەنوسییان دارشت و ناویا نا پەیمانى کارى رۆژنامەنووسى کوردستان نەک میساقى شەرەف
———-
بابەتی لاپەڕە حەوتی ژمارە ٢٨ کانوونی دووه‌م ٢٠٠٨

اوت 15, 2009 at 9:13 ق.ظ. بیان دیدگاه

له‌چاوه‌ڕوانیه‌کی درێژخایه‌ندا بۆ دادپه‌روه‌ری
بکوژانی هاوسه‌ره‌که‌م کاربه‌ده‌ستانی حکومه‌تی ئێرانن ــ ئایا له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ که‌ هیچ زیانێکیان پێناگات.
ن: هیلین قاسلمو و.: کیومه‌رس شه‌هسواری ، سادق رۆژه‌

بکوژانی هاوسه‌ره‌که‌م کاربه‌ده‌ستانی حکومه‌تی ئێرانن ــ ئایا له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ که‌ هیچ زیانێکیان پێناگات.
نزیکه‌ی 18 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌به‌رواری 13 ژوئیه‌ی 1989، نوێنه‌ری کورده‌کان، دکتۆر عه‌بدوڵره‌حمانی قاسملو سکرتێری گشتی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و نوێنه‌ری ئه‌و حزبه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات عه‌بدوڵا قادری ئازه‌ر کرانه‌ ئامانج.

حکومه‌تی ئێران، قاسملوی هاوسه‌رمی بۆ چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ی کێشه‌ی کورد له‌ئێران بانگهێشتی وتووێژ کرد. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و ئێرانییانه‌ی به‌پاسپۆرتی سیاسی بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ هاتنه‌ ڤیه‌ننا، ئه‌و تیرۆریستانه‌ بوون که‌ قاسملو و هاوڕێیانیان له‌سه‌ر مێزی وتوێژ تیرۆر کرد. ئه‌وان ته‌نانه‌ت پرۆفیسۆر فازڵ ره‌سوڵیشیان تیرباران کرد که‌ له‌م وتووێژه‌دا ناوبژیوان بوو.
چه‌ند سه‌عات پاش تیرۆره‌که‌ روون بوویه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی به‌په‌ساپۆرتی سیاسی له‌سه‌ر مێزی وتوێژ به‌شدار بوون، ئه‌م تاوانه‌یان ئه‌نجامداوه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، نه‌ ته‌نها ئازاد کران، ته‌نانه‌ت پۆلیسی نه‌مسا تا فڕۆکه‌خانه‌ش ئیسکۆرتی کردن. فه‌رمانده‌ی تیمی تیرۆر، محه‌ممه‌د جه‌عفه‌ری سه‌حرارودی له‌م نێوانه‌دا بۆته‌ جێگری سه‌رۆکی ده‌سته‌ی باڵای ئه‌منی نه‌ته‌وه‌یی له‌ئێراندا. ئه‌گه‌رچی حوکمی راده‌ستکردنه‌وه‌ی له‌نه‌مسا هه‌یه‌، به‌ڵام تا ئێستا هیچ هه‌نگاوێکی کرداری بۆ ده‌ستگیرکردنی ئه‌نجام نه‌دراوه‌. لانی که‌م هه‌ندێک زانیاریی سه‌باره‌ت به‌شوێنی نیشته‌جێبوونی هه‌میشه‌یی ئه‌و له‌باکووری عێراق یان به‌شداریکردنی له‌کۆنفرانسی ئه‌مدواییه‌ی شه‌رم ئه‌لشێخ سه‌باره‌ت به‌پرسی عێراق له‌میسر وه‌ک ئه‌ندامی لیژنه‌ی ئێران له‌ئارا دایه‌. هه‌رچه‌نده‌ هه‌فته‌نامه‌ی پرۆفایلی نه‌مسایی له‌مباره‌وه‌ راپۆرتێکی بڵاو کرده‌وه‌، به‌ڵام له‌لایه‌ن حکومه‌تی نه‌مساوه‌ هیچ په‌رچه‌کردارێک نیشان نه‌دراوه‌.

له‌چاوه‌ڕوانی عه‌داڵه‌تدا
زیاتر له‌ 18 ساڵ له‌رودوای تیرۆری ڤیه‌ننا تێده‌په‌ڕێت. دوای راگه‌یاندنی حوکمی دادگای میکۆنۆس له‌رێکه‌وتی 10 ئه‌بریلی 1997، که‌ تیایدا به‌رپرسانی کۆماری ئیسلامی ئێرانیش به‌تاوانباری سه‌ره‌کی ناسران و وێڕای ئه‌وه‌ی تاوانباربوونی کۆماری ئیسلامی ئێران بێ هیچ گومانێک سه‌لمێندرا، به‌ڵام ده‌زگای دادپه‌روه‌ری نه‌مسا هه‌روا خۆی له‌لێکۆڵینه‌وه‌ له‌پێناو روونکردنه‌وه‌ی ئه‌م قه‌تڵه‌ سیاسییه‌ به‌دوور گرت.
رۆژی 17ی سێپته‌مبه‌ری 1992 جێگری قاسملو، دکتۆر سادقی شه‌ره‌فکه‌ندی له‌رێستۆرانتێکی یۆنانی به‌ناوی میکۆنۆس، بوو به‌ئامانجی ئه‌و تیرۆریستانه‌ی که‌ له‌لایه‌ن رژێمی ئێرانه‌وه‌ ئه‌رکیان پێ سپێردرابوو. به‌پێچه‌وانه‌ی ده‌زگای دادی نه‌مسا، ده‌زگای دادی ئه‌ڵمانیا وێڕای داکۆکی له‌سه‌ربه‌خۆیی خۆی، روداوی قه‌تڵی به‌رلینی ئاشکرا کرد.

له‌روداوی ده‌رکردنی حوکمی مێژوویی میکۆنۆس ده‌رباره‌ی تیرۆری ڤیه‌ننا ئاماژه‌ به‌وه‌ کراوه‌ که‌ «بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ده‌نگه‌ (حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران) کپ بکات، رێبه‌ره‌ سیاسییه‌کانی ئێران بڕیاریاندا له‌ڕێگه‌ی سیاسیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ رێبه‌رایه‌تی حزبی دیموکرات نه‌که‌ونه‌ ململانێوه‌، به‌ڵکو به‌کینه‌ له‌ناویان ببه‌ن». تیرۆری سکرتێری پێشووی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران دکتۆر عه‌بدوڵره‌حمانی قاسملو و دوو که‌س له‌هاوڕێیانی له‌ڤیه‌ننا و جینایه‌تی میکۆنۆس، ده‌رئه‌نجامی بڕیاری کۆماری ئیسلامی ئێران بوون. ئه‌و به‌ڵگانه‌ی له‌میانه‌ی دادگای میکۆنۆسدا که‌وتنه‌ ده‌ست، روداوه‌کانی به‌رلین و ڤیه‌ننا به‌شێوه‌یه‌کی حاشاهه‌ڵنه‌گر به‌یه‌که‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ و راشکاوانه‌ ده‌یسه‌لمێنن که‌ رژێمی ئێران له‌م تاوانه‌دا ده‌ستی هه‌بوه‌.

به‌ناوی عه‌داڵه‌ت، مافی مرۆڤ و له‌پێناو پاراستنی رێز و سه‌ربه‌خۆیی ده‌زگای دادی نه‌مسا، داوا له‌و وڵاته‌ ده‌که‌م له‌پێناو روونکردنه‌وه‌ی جینایه‌تی ڤیه‌ننا لێکۆڵینه‌وه‌کان له‌مباره‌وه‌ سه‌رله‌نوێ ده‌ست پێ بکاته‌وه‌.
لێره‌دا قسه‌کردن سه‌باره‌ت به‌دادپه‌روه‌ری، له‌پێناو قوربانیه‌کان، بنه‌ماڵه‌کانیان و هه‌روه‌ها نه‌ته‌وه‌ی کورد و نه‌مسا دایه‌. هه‌رچه‌نده‌ زه‌مه‌ن تێپه‌ڕ بێت، به‌ڵام روداوی جینایه‌تی 13ی ژوئیه‌ی 1989 له‌بیر ناچێت.
*هیلین قاسملو، هاوسه‌ری عه‌بدوڵره‌حمان قاسملویه‌ که‌ له‌ساڵی 1989 له‌ڤیه‌ننا تیرۆر کرا، ناوبراو دانیشتوی پاریسه‌.
سەرچاوە: هیلین قاسلمو*، رۆژنامه‌ی نه‌مسایی «دیی پره‌ سه‌»، 3/8/2007

لاوانی کوردستانی رۆژهەڵات لەسایەى حکومەتى کوردستاندا لە رەوشى خۆیان نیگەرانن

بۆ قسە کردن لەسەر رەوشى لاوانى کوردستانى رۆژهەڵات لە باشورى کوردستاندا چەند رۆشنبیرێکمان دواند تا راوبۆچوونى خۆیان دەربڕن:
* سەڵاحەدین بایەزیدى: لە یەکەم هاتنمدا بە زیندانء هەڕەشە پێشوازیم لێکرا
* هێرش مەریوانى : حیزبە کوردییەکانى رۆژهەڵات نەیان توانیوە وەڵامى ئەو گەنجانە بدەنەوە کە روویان تێدەکەن
* عەلى ئەکبەر مەجیدى: دووەم جارە ئیتیلاعات بە تەلەفۆن هەڕەشەم لێدەکەنء چەندین جار هەڵیانکوتاوەتە سەر ماڵمان

هاوبیر: لەکەیەوە هاتونەتە باشووری کوردستان، هۆی چییە و چۆن گوزەران دەکەن؟
سەڵاحەدین بایەزیدى: نزیکەی هەشت ساڵە لەباشووری کوردستان دەژیم، لەم ماوەیەدا هەم ژیانی سەربازی ژیاوم و هەم ژیانی مەدەنی. بەهۆی تێکەڵبوونم بەسیاسەت و کاری رێکخستنییەوە ناچار بووم رۆژهەڵاتی کوردستان جێ بهێڵم و لەو ماوەیەی کە لێرەشم زۆرتر سەرقاڵی کاری رۆژنامەنوسی و چاپەمەنی بووم.
هاوبیر: ئایا پێتان وانییە لایەن حکومەتی کوردییەوە پشتگوێ خراون؟ هۆی چییە؟ ئایا ئێران دەستی هەیە؟

سەڵاحەدین بایەزیدى: نەتەنیا پشتگوێ خراوین بگرە زۆر جار کۆسپ و ئاستەنگیشمان بۆ دروستکراوە. بەداخەوە ئەو پشتگوێ خستنەش زیاتر رووبەڕووی ئەو کەسانە دەبێتەوە کە موعارزی ئێرانن و لەدژی ئەو رژێمە خەباتیان کردوە. لەو ناوەدا گومانی تێدا نییە کە هاوکێشە سیاسییەکان لەبەرچاو دەگیرێن و ئەمەش بەر لەهەموو شتێ بەزیانی ئێمە دەشکێتەوە. لەیاسای ئێرە، بەرەسمی وەک «ئێرانی» مامەڵەمان لەگەڵ دەکرێت، واتە لەوڵاتێکەوە پەنامان هێناوە بۆ هەرێمی کوردستان و هەر بەپێی ئەم پێناسەیە بێت دەبوایە وەک پەنابەرێک هەندێ مافی بنچینەییمان هەبوایە یان لانیکەم بەمجۆرەی ئێستا بێنەو بەرەیان پێ نەکردایەین. چونکە هەر مرۆڤێک ئازادە لەکوێ بیەوێت بژی. من پێمخۆش بوو لەکوردستان بژیم، ئێستا کە ئەوان پێیان خۆش نییە ئەوە شتێکی ترە.
هاوبیر: فشارتان لەسەرە لەلایەن ئاسایش و حکومەت؟

سەڵاحەدین بایەزیدى: بەڵێ، لەیەکەم هاتنمدا بەزیندان و هەڕەشە پێشوازیم لێکرا. برادەرێ لەئاسایش بەسەریدا گوڕاندم «تۆ پێویستە بدرێیتەوە بەئێران، ئێرە جێگەی تۆ نییە» نازانم تاوانم چی بوو جگە لەخەبات و دڵسۆزی بۆ نەتەوەکەم. لەکاتێکدا من لەزیندانی عێراق دا ماومەتەوە، بەڵام هەرگیز وەک زیندانی ئێرە هەڵسوکەوتم لەگەڵ نەکرا. تا ئێستا دەیان جار سەردانی ئاسایشم کردوە، بەداخەوە پەنابەرییان پێنەداوم. نازانم هۆکارەکەی چییە، بەڵام بەتەئکید لەهەر وڵاتێکی تر بوومایە، تا ئێستا مافی نیشتەجێبوونم پێ درابوو. بێ ئەو مافە کە مافێکی سەرەکییە هیچ شتێکت پێناکرێت. نەدەتوانی بژی، نەدەتوانی کار بکەی.
هاوبیر: حزبە کوردییەکانی رۆژهەڵات چۆن سەیرتان دەکەن، ئێوە تێڕوانینتان چییە بۆیان؟ چۆن دەڕواننە دابەشبوونەکانی ئەمدواییە؟

سەڵاحەدین بایەزیدى: نەحزبەکانی رۆژهەڵات کاریان زۆر بەسەر ئێمەوەیە و نەئێمە بەئەوان. هەر یەکەمان وەک «کەو» سەرمان لەبەفر ناوە، بۆ ئەوەی یەکتر نەبینین. ئەو حزبانە بەداخەوە لەکۆمەڵگا دابڕاون و ئێستا لەقەیرانێکی رێکخراوەییدا دەژین، دابەشبونیشیان بەر لەهەر شتێ دەگەڕێتەوە بۆ قەیرانی ناوخۆییان و ئەو مۆدێلە حزبییەی کاری پێدەکەن، هۆکاری دەرەکیشی هەیە، بەڵام هێندەی هۆکارە ناوخۆییەکان بەهێز نییە.
هاوبیر: هەڕەشەی ئیتلاعات و فشارەکانیان؟
سەڵاحەدین بایەزیدى: تا ئێستا بەشێوەیەکی راستەوخۆ لەلایەن ئیتلاعاتەوە فشارم نەخراوەتە سەر. بەڵام هەر ناو و بوونی ئیتلاعات و ئێران بۆ خۆی فشارە.
هاوبیر: حەز دەکەن لەرۆژهەڵات وەک حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەزموونی ئێرە دووبارە بێتەوە؟
سەڵاحەدین بایەزیدى: هەرگیز پێمخۆش نییە، هەر چەند پێم وانییە بەو شێوەیەی ئێرە دووبارە بێتەوە چونکە بارودۆخەکان جیاوازن.

هاوبیر: ئایا ئەو گەندەڵیانەی کە لێرە هەیە، پێتان وانییە لەئیدارەی رۆژهەڵاتیش دووبارە بێتەوە لەئەگەری ئازادی رۆژهەڵاتی کوردستان؟
سەڵاحەدین بایەزیدى: سیستەمی ئیداری و سیاسی ئێرە لەمڕۆدا، مۆدیلی ئیدەئالی حزبەکانی رۆژهەڵاتە بەهۆی ئەوەی سەرجەم حزبە کوردییەکانی هەر چوار پارچەی کوردستان لەسەر یەک پێکهاتەی سیاسی بونیاد نراون، ئەگەر دەسەڵاتیان بەدەست بێت، هیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ یەک نابێت. بەتایبەت حزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان کە لەباوەشی حزبەکانی باشوور دان و ئەم کلتورە کاریگەریی لەسەر داناون.
هاوبیر: پێتان باشە بگەڕێنەوە بۆ رۆژهەڵات یان بمێننەوە یان دەربچن بۆ هەندەران؟

سەڵاحەدین بایەزیدى: هەر کەسێکی تر لەبری من بوایە رێگەی گەڕانەوە بۆ ئێرانی هەڵدەبژارد بەحوکمی ئەو هەموو گوشارەی دێتە سەر رێم، خۆیشم زۆر جار بیرم لەوە کردۆتەوە، بەڵام پردی گەڕانەوەم بۆ تا هەتایە روخاندوە، چونکە ئێران بەگەورەترین و سەرەکیترین دوژمنی کورد دەزانم. لەگەڵ ئەوەشدا نە ئەمڕۆ و نەسبەی ئارەزوو ناکەم لەکوردستان بژیم، ژیان لەکوردستان خەونەکانمی بەراوەژوو کرد و نامەوێ لەوە زیاتر بوونی خۆمم بەرچاو بکەوێت. بۆیە گەر بچووکترین دەرفەتی دەرچوون بۆ هەندەرانم بۆ برەخسێت، بەو پەڕی خۆشییەوە نیشتمان جێدەهێڵم. ئەوەی من لەنیشتمانی خۆم و لەدەستی هاوڕەگەزەکانم چێشتوومە، زامێکە و بەهیچ سارێژ نابێت. شایەیەنى باسە بەپێی هەوالێکى سایتى http://www.4rojhelat.org ناوبراو لە ژێر ئەو فشارانەدا ناچار بووە کورستان بە جێ بهێڵێ بەرەو هەندەران.
هەر سەبارەت بەم بابەتە هێرش مەریوانى وتى:

هێرش: من لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا ساڵی 1999 هاتوومەتە باشوور لە سەر ئەساسی ئەو بیرء باوەڕە کە وەک گەنجێک لە ناخمدا هەبوو ء سازگاریم لە گەلڕ ئەو سیستمی ئەمڕۆیی ئێراندا نەدەکرد ء بۆ رێگەڕینء گەیشتن بەو ئامانجانە رووم کردە یەکێک لە حزبە سیاسییەکانی رۆژهەڵات لە باشووری رۆژهەڵات وە ئێستاش چەند ساڵێکی تێکەڵاویم لە گەلڕ حزبەکاندا نەماوە ء لە باشووری کوردستان وەک کەسایەتییەکی سەربەخۆ دەژیم. بەلام بە هۆی زەحمەتی زۆری ژیان لە باشووردا شێوازی ژیانی خۆمان گوڕیوەء لە چالاکی سیاسیمان کەم بووەتەوە. چونکە بە راستی ئێمە بۆ ئیشء کەسابەت نەهاتووینەتە ئەم وڵاتە، هەر چەند کە ئەوەش خۆی بەش بە حاڵی خۆی خزمەتێکە وەک پەنابەرێکی سیاسی لێرەداین، حکومەت هەندێ ئاسانکاری بۆ کردووین، بەڵام ئەوە نابێتە هۆی ئەوەی کە بتوانین رۆژ بە رۆژ چالاکییەکانمان بەرەو پێش بەرین. دەبوایە یاسایەکی تایبەت بەو کەسانە هەبوایە کە مافی پەنابەرێک لەم وڵاتەدا چییە لە بەرامبەر حکومەت، هەروەها هەڵویستی حکومەت لە بە پێی یاسا بەرامبەر بە ئێمەی پەنابەر چۆن بوایە، بە راستی لەو لایەنەوە کەموکۆڕی تێدایە وە هیوادارم کە حکومەت وەک پێویستییەک لە دوارۆژدا چارەسەری بکات.

لە لایەن حزبە کوردیەکانی رۆژهەڵاتەوە ئەم چەند ساڵەی دواییە وەک پێویست نەیانتوانی وەڵامی ئەو گەنجانە بدەنەوە کە لە رۆژهەڵاتەوە روویان تێدەکەن چونکە بە راستی پەروەردەی حزبی کە بۆ گەنجێک لە سیستمی بنەماڵەء کۆمەڵگەء دەوڵەت بێزار بووە، کە بە دوای گەڕان لە سیستمی تازەدا دێتە ئێرە پێویستە پەروەردەیەک بێت کە لە زانکۆکانی تاران بەهێزتر بێت تاکو بتوانن هەم گۆڕانکاری لە ناخی گەنجاندا دروست بکەن هەم ببن بە هیوایەک بۆ دوارۆژی ئەو گەنجە بەڵام بەداخەوە نەبوونی پەروەردەیەکی فکری- سیاسی- فەرهەنگی بەهێز ء بەرنامەیەکی درێژخایەن بۆ گەنجان کە بووەتە هۆی بێزاربوونی زۆری گەنجانی ناو حزبەکان کە دوای ماوەیەک دەبێتە هۆی ئەوەی ئۆردوگا ببێتە کوشتارگەیەکی رۆحء فکرء پتانسێل کە بەداخەوە ئەوە یەکێکە لەو کێشانە کە حزبە کوردیەکان پێویستە بە شێوازێکی ستراتیژێکی لێی بڕواننء بە شێوەیەکی زانستی سەیری کێشەکانی رۆژهەڵات بکەن، چونکە ئەم پراکتیکەی چەند ساڵەی دواییان دەرکەوت کە نەک تەنانەت دەبنە هۆی یەکگرتنەوەی خەڵکی رۆژهەڵات لە ئێران بەڵکو دەبنە هۆی بەش کردنی ئەو پتانسێلەی کە لە رۆژهەڵاتدا هەیە.

چونکە خەڵکی رۆژهەڵات بەتایبەت رۆشنبیرەکانمان وەک پێشتر تەعەسوبی بیر ناکەنەوەء ئیتر دیکتاتۆری فارس یا کورد یا … هتد قبولڕ ناکەنء ئەم ناکۆکییەکەی ناوخۆی حزبەکانء نەتوانینی پێکهێنانی بەرەیەکی سیاسی لە سەر ئەساسی بەرژەوەندی نەتەوەییء ناکۆکیء دوورکەوتنەوەی حزبە کوردیەکان لە یەکتر ئەوە دەسەلمێنێ کە کێشەی دەسەڵاتء دەسەڵات خوازی کە گەورەترین کێشەی کورد بووە لە هەموو سەدەکاندا بە تەواوەتی چارەسەر نەکراوە کە بە تەعکید دەبێتە هۆی درویستبوونی کێشەی زۆر گەورە کە بە بەرژەوەندی کورد نەبێت. بە تەعکید دەبێتە ئەو ئەزموونەی پێشتری عێراق دوای راپەڕین کە ئەو پراتیکانە بەم حاڵەی حزبە کوردییەکان لە ئێران دووپات ببێتەوە یان ستراتیژیء بەرنامەیەکی یەکگرتووانە لە ناو خۆیاندا دابین بکات چونکە هیچ کەس لە رۆژهەلات نە بە ئەزموونەکەی باشوور خوشحال بوو نە بە دووبارەبوونەوەی ئەو ئەزموونە لە رۆژهەڵات بەو هۆیەی گەڕانەوەی حزبەکان بەم بیرباوەڕەی ئێستایان وەک خۆم بە هەڵەیەکی گەورەی دەزانم. چونکە ئێستاش لە ناوخۆیاندا لە شێوەی بەڕێوەبردنی ئیدارەو کاروباریاندا پشت بە شێوازی کلاسیکی دەسەڵات خواز دەبەستن کە بە رای من دەبێتە هۆی گەندەڵیء گەندەڵکاری زیاترء هەروەها خودی ئەم سیستمەی کە ئێستاکە پەیڕەوی لێدەکەن دەبێتە هۆی چارەسەرنەکردنی ئەو کێشانەی لە ناو حزبە کوردیەکاندا هەیە.

منیش وەک کەسێک کە ئەو سیستمەی ئێران بە سیستمێکی ناشارستانیء بەرژەوەندی خواز لە سەر بەرژەوەندی شێعەپەرستی، بە هیچ شێوەیەک گەڕانەوەم بۆ ئێران بە مەحالڕ دەزانم نەک لە بەر ئێران بەڵکو لە بەر ئەو بیروباوەڕەی کە پەیڕەوی لێ دەکەم. هەر شوێنێک مەجالی پێشکەوتنی زیاتری بۆم هەبێت هەوڵدەدەم ئەو شوێنە هەڵبژێرم بۆ ژیان، چ لێرە بێء چ لە هەندەران یا هەر شوێنێکی تر کە بتوانم پێشکەوتنی زیاتر بۆ خۆم بەدێ بکەم تا لە گەڕانەوەمدا بتوانم خزمەتێک بە نەتەوەکەم یا هاوڕێکانم بکەم چونکە ئێستاش ئێران لە رێگەی گوشارخستنە سەر بنەماڵەکەمەوە بۆ ئەوەی لە لایەن دەرونیەوە بتوانن منء کەسانێکی تر بگەڕینەوە بۆ ئێران، تەنانەت بە کوتانە سەر ماڵەوەمان کە چەند جارە دووبارە بووەتەوە ء بوونەتە هۆی ئەوەی برایەکیشم لە بەر گوشارەکانی ئیتیلاعات لە باشووری کوردستان دەژیت. ئایا گەڕانەوە بۆ ناو حکومەتێکی وەها کە هیچ مافێکی ئینسانی پێنەداویت هەڵەیەکی مێژوویی نییە بۆ هەر کەسێک؟!

(عەلی ئەکبەر مەجیدی) یەکێکە لەو رۆشنبیرانەى کە بەرهەمێکى زۆرى لە وەرگێڕانء کارى رۆژنامەگەریدا بەم شێوەیە بەشدارى ئەم تەوەرى کرد:
عەلى ئەکبەر مەجیدى: ئەوە دووهەمجارە ئیتیلاعاتی ئێران لە رێگەی تەلەفۆنەوە هەڕەشەم لێدەکاتء دەڵێت دەڵێت ئەگەر دژی ئێمە کار بکەیتء لە رۆژنامەکاندا بنووسیت رووبەرووی مەترسی دەبیتەوە، هەروەها چەند جارە هەڵیان کوتاوەتە سەر ماڵەوەمان. حکومەتی ئیسلامی ئێران سەرەڕای تیرۆرەکانی، بە شەڕی دەرونیەوە خەریکەء دەیەوێ تیرۆری کەسایەتیە سیاسیەکان بکاتء دەنگۆی نێگەتیڤ بڵاو دەکاتەوە. هەر چەند بەهێز بێ، ئێمەش بەش بەحاڵی خۆمان بەهێزینء تا دوایین دڵۆپی خوێن دژایەتی ئەو رژێمە تئۆکراسییە دەکەینء هەوڵدەدەین بۆ رووخاندنیء دانانی ئەلتەرناتیڤێکی باش بۆ رۆژهەڵاتی کوردستان. کاتێک هەڕەشەیان لێکردم بە حزبی گەورەی کورستان کە لە نێونەتەوەیەکاندا دەیناسن رامگەیاند کە هەڕەشەم لێکراوە، ئیتر نەک هەر ئەوان، بەڵکو لە هەموو حزبە کوردستانیەکان داواکارم پشتگیریم لێبکەن لە بەرامبەر ئەو هەڕەشانەدا.
چەند ساڵێکە بە هۆی کێشەی سیاسییەوە لە ئێران هاتووومەتە دەرەوە، تاوانی من لە لایەن حکومەتی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە «ئاژاوەگێڕی دژی ئاسایشی میللی» بووە، فایلی سیاسییەکەم لە حکومەتی ئیسلامی دا وادنراوە. راستە، ئەوان دژی مافەکانی منء ئەو خەڵکەن، هەروەها منء خەڵکی شۆڕگێریش دژی ئەو حکومەتە ئاژاوە دەگێڕین. پرسیارێکم لێتان هەیە، ئەگەر کەسێک مافە سەرەتاییەکانتان پێشێل بکات ئێوە چی دەکەن؟!

هەروەها ئەو حکومەتە لە تاراندا دەستی گرت بە سەر پاساپۆرتء ویزەکەمداء نەیانهێشت بڕۆمە دەرەوەی وڵات. کۆماری ئیسلامی ئێران لەبەر خۆیەوە وابیر دەکاتەوەە ئەگەر بەربەست بۆ گەنجان دروست بکات ئەوا دەتوانێت سەرکوتیان بکات، بەڵام بە پێەوانەوە ئەو گەنجانە نەک هەر سەرکوت نابن بەڵکو دژی ئەو رژێمە بێ سەرء بنە دەوەستنء دژایەتی دەکەن. گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستان نابێ خۆیان هەڵخەڵەتێنن، سوور دیارە بە زیندووی ئەنفال کراوین. ئێمەی گەنجانی رۆژهەڵاتی کوردستان دەبێ دەسکەوتمان هەبێ، کۆماری ئیسلامی نائینسانی ئێران هەموو ژیانمانی زەوت کردووەء هەموو شتێکمان لە دەست داوە، کەسێکیش هەموو شتێک لە دەست بدات ترسی لەوە نییە شتێک لە دەست بدات. لەمڕوەوە هەوڵدەدات دەسکەوتێکی بەرچاوی هەبێت. زۆر گلەییم لە ناسری رەزازی هەیە، چونکە یەکێکە لەو کەسانەی کاتی خۆی کە لە ناوەندی دا دەمخوێند هاندەرم بوو بۆ شۆڕشء کوردایەتی کردن،ئەو بوو. کاک ناسر کەسێکی نەتەوەیی بوو، لە زۆربەی ماڵەکاندا لە رۆژهەڵاتی کوردستان دا وێنەکەیان هەڵواسیبوو، بەڵام ئایا کاک ناسر درێژە بەو وەفادارییەی خەڵک پیشان دەدان، بەداخەوە وای نابینم.

پێموایە کاک فەرهاد سەنگاوی ئەلتەرناتیڤێکی باش بێت بۆ ئەوانەی کە بێدەنگ ماونەتەوە. قسەکانی کاک فەرهادم بەدڵە هەروەها پێم خۆشە ئەویش لە نیوەی رێگەدا بە تەنها جێمان نەهێڵێت. حەز ئەکەم بە پراکتیک یارمەتیمان بداتء پاڵپشتمان بێت. کۆماری ئیسلامی بێشەرەفی ئێران لە هەر دەرگایەک دەدات تا ئەو ئامانجە نائیناسنیەکانی بباتە پێشەوە، بەڵام ناتوانێت. تا منء وەکو من مابێت ئەو حکومەتە روخساری نامرۆڤانەی ئاشکار دەکەینء ناهێڵین هەنگاوێک بڕواتە پێشەوە. زیاتر لە هەموو شتێک بەوە خوشحاڵین کە دوژمنەکەم تاکە کەس نییەء حکومەتێکە کە زۆر ئینکارء سەرسەختە. بەرەنگاری حکومەتێک بوومەتەوە کە زۆر چەوسێنەرء دیکتاتۆرە. بەوە خوشحاڵم دژایەتی تاکەکەس ناکەمء دژایەتی حکومەتێکی تۆتالیتاری دەکەم کە شێعەگەرایی کردۆتەوە ناوەندء لە ئایینزاکانی تریش بۆ ئامانجەکانی خۆی کەڵک وەربگرێت. سیاسەتێکی رێوی ئاسایی هەیەء زۆر ژێرزەمینیە. سەرەڕای ئەو سیاسەتانە ئێمە خەباتی خۆمان درێژە پێدەدەینء ء سەداسەد سەردەکەوین. ئەوە نە خەیاڵەء نەش شیزوفرنیا، بەڵکو بە ئاگاییەوە خەریکم قسە ئەکەم. رووخانی ئەو سیستمە حەتمییە، چ حزبەکان شۆڕش بکەن چ نەیکەن، جیلی نوێ لە ئێران ناتوانێ ئەو ئایدیۆلۆژیا کۆنء ئەکسپایەرە تەمەحول بکات. مێشکیان ئەو بیرء باوەڕە کۆنە هەرس ناکات.

بمانەوێء نەمانەوێ دوژمنمان زۆرەء چوار دەورمان دڕندەیەء پێویستمان بە تێکۆشانێکی نەتەوایەتی هەیە. تا رادەیەک لە لایەن حکومەتی کوردستانەوە پشت گوێ خراوین. ئەگەر ئێمە کوردستانینء بە کوردستانیمان دادەنێن با یارمەتیمان بدەن، ئەگەریش ئەو خۆی بە عێراقی دادەنێتء ئێمە بە ئێرانیء ئەویتر بە تورکیاء ئەوانیتریش بە سوریا، ئەوا باشترە هەر بندەستی دوژمن بین.
حزبە کوردیەکانی رۆژهەڵات دەیانەوێ وەکو باوکانمان چۆن دەیانەویست گوێڕایەڵیان بینء دەیانوت ماست رەشە، ئێمەش لە ترسا دەمانوت راستە ماست رەشە. دەیانەوێ وابین، بەڵام ئیتر درەنگەء کاتی زۆرمان لەبەر دەستدا نییە، با ئەمجارەیان هەموومان بڕوا بەوە بکەین ماست سپی یە، قەیناکا ئەگەر چەند تالڕ مووی تێدا بێت.
جیابوونەوەی هەموو حزبە کوردیەکان دەستی ئێرانی لە پشتەوەیە. هەواڵگریی ئێران بەشێکی تایبەتی هەیە بۆ دەنگۆء ناوچەگەرایی، کاری ئەوەیە جیابوونەوە دروست بکات لە نێوان شارە کوردنشینەکاندا، بۆ نموونە من بڵێم مەهابادیمء ئەو بڵێت من کرماشانیم.ئەوە کوردستان پارچە پارچە دەکات.

ئەگەر حزبێک سەرقاڵی شڵەژاوی ناوخۆیی بێت، چۆن ئەتوانێ بەرەنگاری دوژمن ببێتەوە. خەڵک چۆن ئەتوانێ چاوەڕوانی لە حزبێکی وەها بکات؟
تا کاتێک کە حکومەتی ئسلامی لە سەر کار بێت ناگەڕێمەوە بۆ ئەو وڵاتە. سەرم لەوە سوڕماوە ئەو خەڵکە تا ئێستا چۆن تەحەموڵی ئەو حکەمەتەیان کردووە.هیوادارم 18 پووشپەڕی ئەم سالڕ لە ئێران (ساڵیادی سەرکوتی زانکۆی تاران) ببێتە هەوینێک بۆ دوایین موبارزەی گەنجانی نوێخواز.
کاتێک رۆیشتم بۆ وەرگرتنی جنسیەکەم، بەڕێوەبەری رەگەزنامەی سلێمانی وتی :» خەڵکی ئێرانی؟» منیش وتم :» نە، خەڵکی کوردستانی رۆژهەڵاتمز» پێموایە بەو قسەیە رقی هەستا، تا ئێستاش جنسیەکەمم وەرنەگرتووە. لە دوو وڵات ژیاوم، ئێستاکە جنسیەی هیچ وڵاتێکیانم نییە،(نە لە ئێران- نەش لە عێراق) چونکە وڵاتێکی سەربەخۆم نییە.
———-
بابەتی لاپەڕە شەشی ژمارە ٢٨ کانوونی دووه‌م ٢٠٠٨

اوت 15, 2009 at 9:06 ق.ظ. بیان دیدگاه

فەرمان لە من فەرمانە

ئیرۆ تەل عەزیز و سیبا شێخ خدرى نقوم بویە لەخوێن و ژانە
کورد قرانە،کورد قرانە
کەلەسەرێن کوردێن مەبوو دناڵاندن لە عسمانا

ئەوەى هێزە تاریکپەرستەکانى چاخى بەردینى عەرەب فاشیزم لە دژى گەلى ئێمە بەڕێوەى دەبات کاردانەوەیەکى هەنوکەى و پرۆسەیەکى چەند مانگى و چەند ساڵى نیە ،ئەوە پرۆسەکەیە لەو ڕۆژەوە بەڕێوەى ئەکات سوارە عەرەبەکان بەناوى ئیسلامەوە دەروازەکانى وڵاتەکەى ئێمەیان دایانە بەر مەنجەنیق و دینى خۆیان بەزۆر هێناو بەسەر ئێمەو گەلانى تریان سەپان ئەوان بەڕاستى جیهاد دەکەن، لە پێناو ئەلاتەکەى قورەیش و عەرەباندنى هەرچى زوترە لە خاک و ئاوى گەلانى تر.ئەوان بێ چاو ڕوو ،بێ ئابڕوانە جیهادى خۆیان درێژە پێدەدەن لە دژى ژن و مناڵ و پەککەوتەوە و سڤیلى کورد.ئەوان شەڕى ئیبادەى گەلەکەمان دەکەن و سەرکردە بێخەمەکانى ئێمەش لە بەغداى خوێن و شەرمەزارى خەریکى سوڵح و ئاشتەواین بۆ یەک خستنەوەى ئەو عەرەبە داخ لە دڵانەى کە لێیان غافڵ بین کافرمان دەکەن و و خوێنمان حەڵا ڵ دەکەن.

ئەوان زیرەکن ،لەسەر دوو ئاستدا شەڕمان لەگەڵ دەکەن .حیزبى ئیسلامى وە بەناو میانەڕۆوە ئیسلامیە محمەدیەکان لەو عیراقە کاول بوو و نوێیە و کۆنەدا هەموو داواکاریەکانیان لە گۆرینى دەستور وە دژایەتى کردنى مالکى دا لەسەر کورد وە لە دژى کورد .قاعیدە و وەسەلیفە تاریک پەرستەکانیش بەتی ئێن تى و بە بارهەڵگرى پڕلەتەقەمەنى پاکتاوى ڕەگەزیمان دەکەن.
هۆ خوا پەرەستە کوردە موسوڵمانەکان ،ئێوە دەکوژرێن بە ناوى هەمان ئەو اللە یەى کە ئێوە دەیپەرستن .
دەى ئەگەر ئەو اللەیە بەرییە لەوشەڕە وە دژى ئەو شەڕەیە وە ئاگادارە با یەک پارچە کردارێێ هەبێ ،بە بیانکات بەمەیمون وە بەراز ،با یەک ئایەتمان پیشان بدات کە ئەو دژى ئەو پاکتاوى ڕەگەزییە .ئەگەر نا دەبێت پێناسەى خۆمان بۆ اللە بگۆرین، خوداپەرست بین ،بەڵام اللات پەرەست نا.ئەى ئەى ناڵێن ئیسلام ڕەحمەتە ؟ئەى کوا ئەو ڕەحمەتەى بۆ کەى هەڵگرتوە؟هەى ملشۆرە بێ ئەخلاقە تاریک پەرستەکان ، ئێوە شەرشى ژن و مانداڵ و پیر و پەککەوتەى کورد دەکەن ؟دین و ئەخلاقیشمان پێدەفرۆشن؟

بەڵێن بێ لەو ڕوەوە شەو ڕۆژ لەیەکتر گرێ بدەینەوە،بۆ ئەوەى کەڵبە ڕەش و ناشرینەکانتان بخەینە ڕوو . تا خەڵک بتان بینێ، ئێوە ئەو ڕاستیەن کەسەدان ساڵە هەن وە ئەنفالى ڕەش و ڕووتى ئەو میللەتە دەکەن
چیتر خەڵک ئەو دینەتان لێ وەر ناگرێ کە تەنها ڕق و قینتان پێیە بۆ خەڵک.تەنیا مردن .
حاشا ئێوە نە مرۆڤن و نە ڕەحمەتیشن.هەر کلتورى ئێوەشە هەڵگرى جیناتەکانى ئەنفالە،هەر کتێبى پیرۆزى ئێوەیە ئەنفالى غەیرە دینان دەکات. پێمبڵێن چ کتێبى تر هەیە لەسەر ئەو عاردە بڵێ بڕۆن ئاوا بلێ چاو و ڕوو بڵێ:
-واقتلوهم حیپ پقفتموهم،
قاتلو الژین یقاتلونکم من الکفار ولیجدوا فیکم غلڤە.
- واعدو لهم ما اسگعتم من قوە و من رباە الخیل ترهبون به عدو الله و عدوکم.
پێم بڵێن ئەو قەتل و قیتالە لە چ کتێبێکى ئاسمانى زەمینى دا هەیە دژى نەیاران؟

ئەو فەلسەفە تاریکەیە دوێنێ ئێوارە 1552007 ئێزیدیاتى غەرقى خوێن کرد.ئەو فەلسەفە 182 هەزار ڕۆحى ئێمەى دوریەوە.ئەو فەلسەفەیە ژەهرى باراندە سەر هەڵەبجە.هەر ئەو فەلسەفەیەش 11 سێپتەمبەر دروست دەکات بۆ لەخشتە بردنى هەژارى کورد.جیاوازى ئەوانە لە پلەیە نەک لە جۆر. لە بابەتێکى پێشترمدا ڕەخنەیەکى نەرم و نیانم لەسەر تەلەفیزیۆنەکانى یەکگرتوو و کۆمەڵى ئیسلامى نوسیبوو. لە کوردستان نێت بڵاو بویەوە .دواى یەک ڕۆَژ ئیمەیڵم بۆ هات و دەیانەوێت تۆڵەم لێبکەنەوە .کۆپى نامەکەشیان لێرەدا بڵاو دەکەمەوە ،بۆ ئەوەى ڕق و قینى ئەو تاریک پەرستانەتان بۆ دەربکەوێت.
ئێزیدیەکان ،هەموومان کوردین. هەموشمان موسوڵمان،هەموشمان کرستیا ،کێشەى ئێمە کێشە نەتەوەیە نەک دین.

بۆ ئێمە فەرق ناکات ،موسوڵمانێتى ئێمە جیاوازە لەگەڵ هى عەرەبە شۆفێنیە تاریک پەرستەکان.بێجگە لە هەندێ خۆفرۆشى عەرەبهێن بۆ کوردستانى ئازیزى داگیرکراومان. ئەوەندەش دەڵێم: دەبوایە سەرۆکى کوردستان یەکسەر لەبەغداوە گەڕابایەوە کوردستان و وازى لەو سوڵح و موساڵەحەیەى ئەو بەرەرى دژ بە کوردە هێنابایە. دەبوایە لەمێژبووایە ئەو ناوچە دابڕاوانەمان بگێڕابانەوە سەر هەرێم. بەڵام ئاخ و سەد ئاخ ساویلکە و تێنەگەیشتووین و دوژمنان نا ناسین.ئەوەیە هەڕەشەى تاریکپەرستەکان:

هەڵسەنگاندنى ئەمڕۆ لە دیدى پەندەکانى پیرەمێردى نەمرەوە

مەریوان سەڵاح حیلمى

پیرەمێردى نەمر وەکو لە وەسێتنامەکەا باسى دەکات و دەڵێت: بەخوێندەواریەکى کەم لە سڵیمانى دەرچووم و چووم بۆ ئەستەمبوولڕ، بەڵام خوێندنێکى بەرزم لەگەلڕ خۆمدا هێنایەوە. پیرەمێرد کاتێک لە سەرەتاى مێرد مناڵیدا لە سلێمانى دەبێت لە حوجرە و مزگەوتدا خوێندنى ئاینى دەخوێنێت و فێر دەبێت، بەڵام لە کاتى گەنجیدا و لە کۆتاییەکانى سەدەى نۆزدە و سەرەتاى سەدەى بیستەم لە تورکیا دەژى، کۆلێژى حقووق تەواو دەکات و ماوەیەک قایقام و پاشان لەبەر لێهاتوویى دەکرێت بە موتەسەڕیفى ئەماسیە، لە دواى ئینقلابى کەمالیەکان لە بیستەکانى سەدەى بیستەمدا دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان، واتە بە گەنجى دەڕوات و بە پیرى دێتەوە، بەڵام پیریەک کە بریتیە لە ئەزمونێکى دەوڵەمەند، ئەم ئەزمونە دەوڵەمەندە بەکاردەهێنێت کە گرنگترینیان ڕۆژنامە نووسى و شیعر و چیرۆک نوسین و وەرگێڕانە،کاتێک لە سیەکانى سەدەى بیستەمدا ڕۆژنامەى ژیان و پاشان ژین دەردەکات.

بە پێى ڕۆژ و سەردەمى خۆى گەلێک پەند بە شێوەى شیعر دەنوسێت و بڵاوى دەکاتەوە، کە ئەو پەندانە تاوەکو ئێستا گرنگى و بایەخى خۆى هەیە. لە یەکێک لە پەندەکانیدا کرۆکى بەرپرس و دەسەڵات دەردەخات و ئەو ڕاستیەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە کورسى دەسەڵات تاکو سەر بۆ کەس نیە و ئەوەى گرنگ بێت لە کاتى دەست ڕۆیشتن و بەرپرسیاریدا ئەوەیە کە خزمەتى خەڵک بکەیت و نیشتیمان ئاوەدان بکەیتەوە، ئەوانەى هاوڵاتیان هەم دەنگى بۆ دەدەن، هەم سەر و ماڵیان دەکەن بە قوربانى بۆ ئەو دەسەڵاتە، بەڵام کاتێ کە دەردەکەوێت کە هەوڵى بەرپرس تەنها بۆ خزمەتى خۆیەتى، ئەوا میللەتیش پشتى تێدەکات، وەکو چۆن لە واقعى ئەمڕۆدا ئەم پشت تێکردنە سەرەتاکانى دەرکەوتوون، بۆیە لەم بارەیەوە دەڵێت:
بەوە مەنازە کەوتیە سەرەوە
وێرانەى وەتەن ئاوا کەرەوە
کە خەڵکى زانى بۆ ئەو هەوڵدەى
ئەڵێ سەر و مالڕ بۆ تۆ فەرموودەى
بەڵام کە زانى کە بۆ خۆت دەوێ
ئەڵێ با برٍِوا بەڵاى لێکەوێ
زۆر خۆشە کەسێک کە پێشەوا بێت
بۆ قەومەکەى خۆى وەک چاوگ وا بێت

حوکمەتى هەرێمى کوردستان و حیزبە سیاسیەکانى کوردستان گەڵیک چەورە و ماستاوچى و خۆ بەرەو پێشیان تآ خزاوە، ئەم جۆرە کەسانە لاى دەسەڵات ڕەش دەکەن بە سپى و سپى دەکەن بە ڕەش، تەنها ئامانجیان ئەوەیە کە دەستکەوتیان هەبێت و لە سەرەوە دابنرێن و نانى چڵکا و خۆرى بخۆن، ئەم جۆرە کەسانە نانیان لەگەڵً نانى ڕۆژگاردایە، کێ لە سەرەوە بێت ئەمان لەگەڵ ئەودان بۆیە پیرە مێرد لەم بارەیەوە دەڵێت:
ئەوانەى کەوا لە ڕووتدا دۆست بوون
دوایى بۆت دەرکەوت بە تەماى پۆست بوون
یان دەڵێت:
ئەمڕۆ پێت دەڵێت لە دەورت گەڕێم
پێت هەڵخلیسکا ئەڵێن لادە لێم
ئەمڕۆ ئەوەى ماستاوچىو مامە حەمەیى و تەشەبووس نەکات ناخوێنرێتەوە و دەچێتە دواوە، لەم بارەیەوە پیرەمێرد دەڵێت:
ڕاست هەموو شت بەدەست خودایە
ئەوەى تەشەبووس نەکات لە دوایە

ئەڵبەتە دەسەڵاتى گەندەلڕ و لەرزۆک هەمیشە دوێنێى بیر دەچێتەوە کە چى بووە و چى نەبووە، بۆیە کاتێک کە دەسەڵاتى دەدرێتێ بێوەفا دەردەچێت بەرامیەر بە هاوچینى خۆى، لەم بارەیەوە دەڵێت:
ئەمە پاداشتى بێوەفایە
دۆم بە سەروپێ لە خۆباییە
کە بێوەفایى و لە خۆبایى بوون پەرەى سەند، واتە نقووم بوون لە دەریاى گەندەڵى و پیادەکردنى نایەکسانى، کە ئەمە دواجار برینىناخى میللەت ئەگەر قەتماغە بێنێ وەکو پیرەمێًرد دەلێت بیر ناچێتەوە:
برینى ناحەق قەتماغەس بێًنێ
بریناچێتەوە ئێشى دەمێنێ

هەموو کوردێکى دڵسۆز لەمڕۆدا هاوارى ئەوەیەتى کە مرۆڤ لە شوێنى شیاوى خۆى دابنرێت، بەڵامئەم دیاردەیە لە حکومەتى هەرێمى کوردستاندا تەواو پێچەوانە بۆتە، بۆیە پیرەمێرد هاوار و خۆزگەى خواستووە کە پیاو بۆ ئیش بێت، بەڵام ئەمڕۆ پێچەوان بووەتەوە و ئیش بۆ پیاو دەدۆزرێًتەوە ڕێژەى مشە خۆر بەرز دەبێتەوە:
خۆزگە دەستورێک ئەخرایەتە ناو
پیاو بۆ ئیش ئەبوو نەک ئیش بۆ پیاو
هەرچى ئەبینى کوشتەى کورسیە
ئەوى خەڕۆیە بۆ خۆى برسیە
گا لەسەر پشتى ماسىوەستاوە
بە کوردى تڕە کەڵەکى ناوە

دەردى ئیدارى ئێمە ئەوەیە کە زۆر بەرپرس شوێنەکەى بەکاردێنێت بۆ بەرژەوەندى خۆى، یەکێک لەو بەرژەوەندیانە چڵێسى جنسیە، هەرچەندە ئەم دیاردەیە هەموو بەرپرسێک ناگرێتەوە، بەڵام کەمیش نین ئەو بەرپرسانەى کە پلەو پایە دەقۆزنەوە بۆ ڕاوکردنى کچى جوان و لەم پێناوەدا پارە و سامانى میللەت بە فیڕۆ دەدەن، ئەگەر بەرپرس چڵێسى جنسى هەبێت ئەوا خێرى ئەو دەسەڵاتە دەبەخشرێتەوە و ئایندەى باش نابێت، :
چڵێس زەحمەتە بە ژنێ هەڵکا
جار جار سەردەکات بە دیزەى خەڵکا

میللەت شەڕى ناوێ و بە پێچەوانەوە ژیان و خۆشى و هەرزانى دەوێت، کەچى یەکەم دیارى دەستى حیزبە کوردستانیەکان لە دواى ڕاپەڕین شەڕى ناوخۆ و برسى کردنى خەڵک بوو، پیرەمێرد لەم بارەیەوە دەڵێت:
من شەڕم ناوێت با هەر شایى بێت
پڵاو خواردنمان بە خۆڕایى بێت

بەرپرسانى کورد چونکە بە رٍەنج و شان و ماندوو بوون و مافى خۆیان پارە و سەروەت پەیدا ناکەن،بۆیە دەبینن دەکەونە وێزەى سامانى میللەت و لە مەسرەفکردنى بێبایەخدا بە فیڕۆى دەدەن، لەم بارەیەوە پیرەمێرد دەڵێت:
کە بە ڕەنجى شان پارەت پەیدا کرد
بە فیڕۆى نادەى هەروا دەست و برد
بەڵام لە هایێ بە هوویێ ئەڕوا
بەم هایى و هوویەى ڕەنج ئەچێ بە با
ئەو کەسەى چاوى لە ماڵى خەڵکە
بێ سەروبەر وەک دارى پەڵکە
ماڵى دزێتى تۆ بیشارەوە
ئەزانرێت بەلاى خەڵکى شارەوە
دوایى کە دەرکەوت پەنهان ناکرێ
دەهۆَڵ و زوڕناى بۆ لێ دەدرێ
ئەوەى بە ڕەنجى شان دەست نەکەوآ
هەمووى دائەنێ بەکەیفى شەوێ

هەموو کوردێکى دڵسۆز ئاواتى ئەوەبوو لە دواى ڕاپەڕینى 1991 ئیداریەکى تۆکمە و پتەومان هەبێت کە دوور بێت لەکەڵەگایى و لە خۆبایى و دیکتاتۆرى ، مرۆڤى دڵسۆز هیواى ئەوە بوو پێچەوانەى ئەم پەندانەى پیرەمێرد بوایە، ئەوەى 60-70 سالێک لەمەوبەر وتراوە، ئەمڕۆ لە دەسەڵاتى خۆماڵى خۆماندا سودمان لێوەربگرتایە، چونکە بەهێزکردنى فاکتەرەکانى ناوخۆى خۆمان مەرجێکى سەرەکیە بۆ سەرخستنى ئەزموونى حوکمەتى هەرێمى کوردستان جگە لە فاکتەرى دەرەکى هاوکاتیش فاکترى ناوخۆ کە بریتیە لە دووبەرەکى و ململانێ ى ناشایستە و بەڕێوەبردنى ناماقوڵ و ..هتد هۆکارێًکى گرنگ بوون، بۆ لە باربردنى ئەمڕۆش سەرکردایەتى سیاسى کورد و حکومەتى هەرێمى کوردستان هیچ پەند و وانەیەکیان لە شکستى ڕابردوو وەرنەگرتووە، تەنها ئەو کاتە نەبێت کە خەتەرێک لەسەر حیزبدرووست بووبێت، بەڵام کاتێک ئەو خەتەرە کەم دەبێتەوە هەمان تاس و هەمان حەمام کە بریتیە لەگەندەڵى و نایەکسانى و نادیمکراتى بە زەقى دەردەکەوێت و دیارە عاقیبەتى ئەمەش بریتیە لە ماڵ وێرانى و نەگبەتى، هەر بۆیە لێرەدا بە پەندێکى پیرە مێرد کۆتایى بەم باتە دەهێنین و هیوادارین سەرەتاى خاڵێکمان هەبێت بۆ گۆِران و بە خۆدا چوونەوە، ئەگەر نا، مل شکاندن بەڕیوەیە وەکو پیرەمێرد دەڵێت:
هەرچى بەرز بفڕێ کە کەوتە خوارآ
سەر وگوێلاکێ ئەشکى بە جارآ

دۆزینەوەى ڕەگەکانم
سۆزان میراودەلى

دۆزینەوەى ڕەگەکانم ناونیشانى کۆمەڵە وتارێکى ڕۆژنامەوانیە کە خاتوو سۆزان میراودەلى وەک پەیامنێرێک بە ئینگلیزى بۆ ڕۆژنامیەکى بیانیى نوسیوە، گرنگیەکەى لەوەدایە کە دیدى کچێکى کورد کە لە تاراوگەدا ژیاوە ، پاش گەڕانەوەى بۆ زێدى خۆى سەرنجى خۆى وەک پەیامنێرێکى ڕۆژنامەوان بۆ ئەو ڕۆژنامە بیانیە دەربڕیوە، بۆیە ئێمەش لێرەدا هەندێک بڕگەى ئەو وتارانە دەکەینە کوردى، خاتو (سۆزان) سەرەتاى باسەکەى بە ناوى «گەشتى تەمەن» دەست پێدەکات. دەڵێت کە بە خەلًکم دەگووت د ەچم بۆ عێراق بە شێتیان دەزانیم، دەیانوت خاتو سۆزان لەبەرئەوەى دەمێکە لە تاراوگەیە بەتەواوى تێکەڵى ژیانى ئەوێ بووە،ئەوانیش ئەوەندە هەواڵى ترسناک لە ڕاگەیاندنەوە لەو بارەیەوە دەبیستن ئەمە کاردانەوەیەکى ئاساییە.

بەڵام دواتر دەڵێت کە لە هەولێرى پایتەخت نیشتمەوە و گەیشتمە هەرێمى کوردستان، بە ڕاشکاوى دەڵێم کە چیتر نیگەران نەبووم سەبارەت بە سەلامەتى خۆم، ئەوەى بەلامەوە گرنگ بوو بریتى بوو لە ئەنجامدانى کارێکى ئەوەندە باش بە سود وەرگرتن لە شارەزاییەکانى خۆم بۆ باسکردنى وڵاتەکەم، چۆن با سى ڕادەى ئەو چەوسانەوەیە ڕوون بکەمەوە کە کوردەکان لەسەردەمى لەسەردەمى (سەدام)دا دیویانە یان چۆن باس لەو ژیانەى ئێستایان بکەم کە بۆ یەکەم جارە لە ماوەى چەندین دەیەدا کە چیتر تووشى چەوسانەوە و دەربەدەرکردن و خرا پى ڕەفتارى سیاسى نایەن.من هەموو گەنجى خۆمم لە سەیرکردنى تەلەفزێوندا سەرفکرد بۆ زانینى هەواڵى نیشتیمانە پەشێوەکەى بابم، لەکاتى جەنگى کەنداوى یەکەمدا، کاتێ هاوڕێکانى قوتابخانەشم سەبارەت بە بنەچەى من پرسیاریان دەکرد کەسیان نەیان دەزانى کە کورد چیە؟
لەکاتێکدا خێزانەکەم لە تەلەفزیونەوە تەماشاى ئەو جەنگەیان دەکرد کە بێکۆتایى هەڵگیرسا بوو، من هەموو شەوێک گوێم لە بابم ڕادەگرت کاتێک باسى سەرهەڵدانى بنەماڵەکەمانى دەکرد لە کێڵگەیەکى 500 دۆنمى لە ناو دۆڵێکى سەرسنورى ئێراندا، لەوکاتەوەى کە پەیوەندى کردن بە بنەماڵەکەمانەوە ئەستەم بوو، من هەمیشە دەمپرسى تۆ بلێى داپیرەم یان ئامۆزاکانم حەزیان لە چى بووبێت، ئەگەرچى من لاى ئەوان لە دایک نەبووم بەڵام لەو باوەڕەدام کە هەندێک لەخۆم لە بنەماڵەکەمدا دەبینمەوە و هەندێک لەوانیش لەخۆمدا، خاوەندارى ئەو کێلگەیەش لانى کەم حەوت ئەوەندەى بنەماڵەکەمانى کردووە، هەندێک لەو زەویە دەستى بەسەردا گیراوە لەکاتى چاکسازى کشتوکاڵیدا لە کۆتایى پەنجاکاندا، لە ماوەى گۆڕانى ڕژێمى پاشایەتى بۆ کۆمارى لە عێراقدا.

لە کۆتایى حەفتاکانیشدا وەک چارەکە ملوێنێک کوردى تر لە لایەن حکومەتى بەغداوە راگوێزراون و ناچارکراون کە لە ئۆردوگا زۆرەملێکاندا نیشتەجێ بن،لە لایەن سوپاوە خانوو ماڵى زیاتر لە 4000 جوتیارى ناوچەکەمانى وێران کردووە، دارە بەرییەکان سێو و هەنار و هەنجیر و گێلاس و مێو سوتێنراون، دواتر کێلگەکان وەک سەربازگە لە لایەن سوپاوە بەکارهێنراون ، لە کاتى شەڕى ئێران /عێراقدا سەراپا مین رێژ کراون،هەتا ڕاپەڕینى 1991 واتە کۆڕەوەکە وەک خۆى ماوەتەوە دواتر بە دانانى ناوچەى ئارام و هەوڵى ڕێکخراوە نێودەوڵەتیەکان زەویەکان لە مین پاک کراونەتەوە، مام و پور و ئامۆزا و پورزاکانم سەرلەنوێ کێڵگەکەیان بنیات ناوەتەوە، من دام نەنابوو سەردانى خزمەکان و گۆڕى مردووەکانیان بکەم، نەشم دەزانى کە بە وردى لەو کاتەدا هەستم چۆن دەبێت، لە ماوەى ئەو چەند سەعاتەدا کە تێپەڕین تا من گەشتەکەم دەست پێبکەم وا هەستم دەکرد کە زۆر سەرقاڵم بە سازدانى چاوپێکەوتن و مانەوە لە ئوتێل و چۆنیەتى دۆزینەوەى ئینتەرنێتخانە و بوونى کارەبا و هەموو ئەمانە وایان لێدەکردم کە سەبارەت بە گەشتە درێژە یەک مانگیەکەم بۆ باکورى عێراق نیگەران بم.
وەرگێڕانى لە ئینگلیزییەوە: دیارى

عێراقى نوێ و  تێڕوانینى عەرەب بەرامبەر بە کورد
عوسمن هورمزیار

ڕژێمى بەعسى لە نیسانى 2003 ڕووخا و چووە ز بڵدانى مێژوو، پاش 35 سالڕ لە حوکمڕانى وڵاتى عێراق نەیتوانى یەک لەم شیعارانەى کە بە درێژایى ئەم ماوە زۆرە بەرزى کردبوەوە بێنێتەدى، کە باس لە وەحدەى عەرەبى و بەشان و باڵى عروبەیدا هەڵى دەدا، بە ڕووخانى ڕژێمى بەعس هیوایەکى ترى شۆفێنستەکنى عەرەب لە گۆڕنرا و خەونى وەحدەى عەرەبى درزێکى ترى کەوتە ناو، ئەم وەحدەیەى کە نەهاتنەدى بووەتە شتێکى حەتمى و بوونى بە واقیع زیاتر لەخەیاڵ دەچێت، زۆر لە وڵاتە عەرەبیەکنیش خۆیان باوەڕیان پێنەماوە و فەرامۆشیان کردووە، پاش دامەزراندنى حوکمەتى نوێى عێراقى فیدراڵ و بەشدارى کردنى سەرجەم نەتەوە و چین و توێژەکان لەم پرۆسەیە نوێیە بۆ بنیات نانەوەى عێراقى نوێ، کە بێگومان کوردیش پشکێکى گەورەى بەرکەوتووە،کە بێگومانیش کوردیش پشکێکى گەورەى بەرکەوتوە لەم پرۆسەیە چەندین پۆستى بە رز و گرنگى وەرگرتووە، جا ئەوەى جێگى سەرنج و سەرسورمنە لێرە زۆر لە لێپرسراوە عەرەبەکانى حکومەتى نوێى عێراق بە تیبەتى لەناو ئەنجومەنى نوێنەرتن ئەگەر نەڵێم هەموشیان تەنیا تاق و لۆقیان نەبێت فکرى شۆفێنى عەرەبى لە مێشکیا ن جبَگیرە و لە عێراقى فیدراڵ و دیمکراتدا دەیانەوێت پێشێلە مافەکانى نەتەوەکانى تر بکەن، هەمان قەوانە کۆنەکە لێبدەنەوە، عێرایش بە تێکراى نەتەوە و چینە جیاجیاکانى بە بەشێک لە ئوەى عەرەبى دابنێن. خۆ ئێمەى کوردیش ئەوەندە بە عاتیفە بیردەکەینەوە زۆر دڵنەرمانە هەڵسوکەوت دەکەین هیچ دورنیە لەبەر خاترى چاوى ڕەشى برا عەرەبەکانمان یەکسەر و بێ دوودڵى و ڕێک هەموو شتێک قبووڵ بکەین وەک بەشێک لە ئوومەى عەرەبى هەڵسوکەوت بکەین هەر زوو پشتگیرى لە دەوڵەتى عەرەبى مە غریب بکەین کە زیاتر لە 30 ساڵە گەلى بیابان دەچەوسێنێتەوە بە خراپترین شێوە مامەڵەیان لەگەڵدا دەکات، ئامادەیش نیە دان بە هیچ مافێکیاندا بنێت.

دەشبێت دەست خۆشى لە دەوڵەتى عەرەبى جەزائیر بکەین لە هەوڵە بەردەوامەکانى بۆ تواندنەوەى ئەماغزییەکان و دژایەتى کردنى بچوکترین مافە سەرەتاییەکانیان ناشکرێ شانازى بە دەوڵەتى عەرەبى میسر نەکەین کە سەرکەوتوانە قیبتیەکانى ئەم وڵاتەى تەفر و تونا کرد و لەبەر چاوى سڕینەوە نەیهێشت وجودێکیان بمێنێت، ناشبێت دەوڵەتى عەرەبى سودان فەرامۆش بکەین کە ساڵانێکى دوور و درێژ جەنگێکى خوێناوى بەسەر گەلى باشورى سۆدن سەپاندووە و خەڵکى ڕەش و ڕووتى دارفۆریشى بە دڕندانەترین شێوە و دوور لە هەموو عورف و یاساکنى مرۆڤایەتى قەتڵ و عام کردووە. لەگەڵ هەر مووشەکێکى حزب اللە کە بەرەو ئیسرائیل ڕەوانە بکرێت دەبێت خۆشحاڵى خۆمان دەرببڕین لە هەموو دەموو سەعاتێکیش دژایەتى خۆمان بۆ ئیسرائیل دووپات بکەینەوە و هەردەم خەون بەوە ببینین کە جوولەکەکان فڕێبدەینە ناو دەریا، سەبارەت بە بارودۆخى ناوخۆى عێراقیش دەبێت بێ سین و جین بڕیارەکانى ماددەى 140 ڕەت بکەینەوە و کەرکوکیش بە شارێکى عەرەبى عێراقى عەرەبى پێناسە بکەین، لە جیاتى زاراوەى (تیرۆست) دبێتەوە بەڕێزەوە باسى مجاهیدەکان بکەین، کێشەکانى گەلى کوردیش لە ئێران و تورکیاش بە کێشەى ناوخۆ دابنێین، خۆمانى لێ بێدەنگ بکەین و حەق بدەنە دەوڵەتى عەرەبى سوریاش کە کوردەکان بە تێکدەرى ئارامى لەقەڵەم بدات زیندانەکانى بە گەنجى کورد پڕ بکاتەوە، ئەگەر بەشێک بین لە ئومەى عەرەبى دەبێت ڕێک هەر ئەرکێک بۆنى عروبەى لێبێت جێ بە جبَى بکەین، داکۆکیکەربین لە هەموو کێشە و ناکۆکییەکانى عەرەبەکان و پشتیوانیان بکەین، ئەگەر بشمانەوێت هەویەى نەتەوەییمان بپارێزین ئەوا هەڵوێستەکانمان دەبێت بەتەواوى پێچەوانەى ئەم باسانەى سەرەوە بێت، سەربەخۆیى و سەروەرى نەتوەیى خۆمان ڕەچاو بکەین، قبوڵیشمان نەبێت هیچ کەسێک میللەتى ئێمە بە پارچەیەک لە خۆى دابنێت.
———-
بابەتی لاپەڕە پێنجی ژمارە ٢٨ کانوونی دووه‌م ٢٠٠٨

اوت 15, 2009 at 9:02 ق.ظ. بیان دیدگاه

نوشته‌های پیشین


دسته‌ها

  • Blogroll

  • Feeds


    دنبال‌کردن

    هر نوشتهٔ تازه‌ای را در نامه‌دان خود دریافت نمایید.